رسول خدا شصت هزار تن و قبايل عرب را 30 هزار تن گفتهاند . « 17 » و اين را هم مىدانيم كه آن گروه گروه مردمى كه بر پيكر شريفش نماز گزاردند حدود سى هزار تن مىشدند « 18 » . به هر حال ، تعداد هر چه باشد ، اينها از نظر وضع درآمد و رفاه شخصى متعلّق به طبقهء خاصى نبودند . مردمى مرفه و ثروتمند مثل مصعب و فروه و يا ، بىچيزانى مانند ابن مسعود و ابن امّ مكتوم در ميان ايشان بودند كه همه به دين جديد پيوسته بودند . اينها پرچمدار اين نهضت شدند و با اخلاص و ايثارى كه نشان دادند پرچم اسلام را تا دورترين نقاط گيتى رساندند . اين كار عظيم از كجا شروع شد ؟ از تعليم قرائت قرآن ، از راه آموزش قرآن . بنا بر اين قارى قرآن در آن زمان ، فرد روشنفكر معتقد متعهد به دين جديد بود كه از طرف پيامبر به دعوت مردم مأمور شده ، حفظ و تعليم كتاب و اصول دين با او بود . چنان كه امامت و حكومت و در بعضى موارد قضاوت و فتوا هم با او بود . در زمان جنگ پرچمدار لشكر اسلام بود ، و به هنگام صلح ، معلم و قاضى . بعضى از قاريان ، تمام غزوات رسول را در ركاب وى جنگيدند . مثل معاذ بن جبل « 19 » ، سعد بن عبيد « 20 » ، عبد اللّه بن مسعود « 21 » و عبادة بن صامت « 22 » .
جنگ حنين ( 8 ه ) نزديك بود شكست بخورد كه نداى قاريان بلند شد : « يا اصحاب سورة البقره و سورة آل عمران » . اينجا بود كه قاريان قرآن به شمشير غيرت كردند و مشركان شكسته شدند . « 23 »
از جنگ و جهاد بگذريم ، در زمان صلح و صفا ، كار حافظان قرآن و ياران نبى تعليم قرآن و احكام و تلاش در تقويت و افزايش حفظ خود بود . عبادة بن صامت ( م 34 ه ) از بزرگان صحابهء انصار مىگفت : « اگر مردى هجرت مىكرد ( به مدينه ) ، پيغمبر او را مىفرستاد نزد مردى از ما كه قرآن بياموزد و هميشه در مسجد رسول صداهائى به تلاوت قرآن بلند بود تا رسول خدا فرمان داد صدايشان را كوتاه كنند
هامش
( 17 ) كتانى 2 : 407 .
( 18 ) ايضا 2 : 407 .
( 19 ) ابن سعد 3 : 2 / 21 و 7 : 2 / 114 .
( 20 ) ايضا 3 : 2 / 30 .
( 21 ) ايضا 3 : 1 / 108 و تهذيب ابن حجر 6 : 27 .
( 22 ) ابن سعد 3 : 2 / 94 و 7 : 2 / 113 ، اصابه 2 : 268 .
( 23 ) ابن هشام 4 : 87 ، ابن سعد 2 : 1 / 108 ، 113 ، مقدمتان 27 .