هر دو دسته را دعا فرمود . « 25 »
اينها نشان مىدهد كه اجتماع صحابه بيشتر در مسجد و به شكل حلقه بوده و سر گرميشان فقه و قرآن . تنها در مسجد چنين نبود ، با اينكه بيشتر اوقاتشان در مسجد مىگذشت ، اما در خارج از آنجا هم به صبح و شام سرگرم آموزش قرآن بودند . در شب به نمازشان بدان تهجّد مىكردند . زنان و فرزندان خود را مىآموختند . روزى در حضور رسول خدا صحبت از اين بود كه آيا در آينده ممكن است آموزش قرآن سستى بگيرد . زياد بن لبيد كه از مسلمانان پيش از هجرت بود « 26 » گفت : چگونه ممكن است اين علم از بين برود در حالى كه ما زنان و فرزندان خود را بدان تعليم مىدهيم .
بدين ترتيب آموزش قرآن از همان روزهاى نخست فراگير شده بود . ابو موسى اشعرى مىگويد : رسول خدا خود شب هنگام به اين حلقههاى آموزش قرآن مىرفت . قرائت آنها را گوش مىكرد . ميزان حفظ آنها را و اسلوب قرائتشان را بررسى مىكرد و آنها را اصلاح مىنمود . رسول خدا آن چنان كه لازم بود به آموزش اهل خانهء خود نيز مىرسيد . به شفاء دختر عبد اللّه العدويه ( م حدود 20 ه ) كه پيش از اسلام نيز خواندن و نوشتن مىدانسته و قبل از هجرت اسلام آورده بود ، دستور فرمود كه به حفصه ( ام المؤمنين ) ( م 45 ه ) نوشتن بياموزد « 27 » .
به امّتش امر فرمود كه هر شاهد حاضرى به هر كه نيست و غايب است پيام را برساند . فرمود : « 28 » « بلّغوا عنّى و لو آية » يعنى اگر هم جز يك آيه به همراه نداريد و جز آن آيه به چيز ديگرى هم دسترسى نداريد ، همان يك آيه را به ديگران برسانيد و تبليغ كنيد .
عبد اللّه بن عباس مىگفت : رسول خدا شهادت دادن را به ما مىآموخت ، همانطور كه قرآن را به ما ياد مىداد . « 29 » و ابّى بن كعب نيز گفته : من به مسجد رفتم . صداى مردى را شنيدم كه قرآن مىخواند . به او گفتم : چه كسى قرآن را بر تو خواند تا ياد
هامش
( 25 ) ايضا 2 : 220 و ابن ماجه : مقدمه 17 .
( 26 ) ابن سعد 1 / 1 / 152 .
( 27 ) كامل ابن اثير 8 : 4 ، 77 ، 78 .
( 28 ) بخارى : انبياء 50 ، ترمذى : علم 13 ، دارمى : مقدمه 46 ، احمد 2 : 159 ، 202 ، 214 ، فضائل - القرآن ابن كثير 17 ، التاج 1 : 66 .
( 29 ) تاريخ جرجان از سهمى 289 چاپ حيدرآباد 1950 .