از پيش داناى علمند تلاوت شود ، در كمال فروتنى سر فرمانبردارى و اطاعت فرود آورند . . . با چشم گريان سر به خاك نهند و بر ترسشان از خدا افزوده گردد » ( 17 :
107 و 109 ) . و يا « آنها كه پيش از اين به كتاب آسمانى ايمان داشتند ، بدين كتاب هم ايمان مىآورند و چون آيات خدا بر آنها خوانده شود گويند بدان ايمان آوريم كه اين به حق از پروردگار است . ما پيش از اين مسلمان بودهايم » ( 28 : 52 و 53 ) .
وصف اثر قرآن بر دانايان علم و آنها كه به كتابهاى پيشين معتقد و مؤمن بودهاند ، تنها وصف اثر فصاحت و بلاغت لفظ نيست . اثر روحانى قرآن و قدرت نفوذ آن ، به اضافهء آن روحانيت دعوت نبوى و شواهد صداقت او نيز در اين وصف شريكند .
اين فرمانبردارى و تسليم به امر خدا ، اين فروتنى و ايمان ، تنها بر اثر فصاحت و بلاغت كلام نبوده ، آن روحانيّت كلام و آن صدق دعوت و آن استقامت رزين نيز در آن اثر گذارده است . بهترين دليل آن ، اثر قرآن بر غير عربى دانهاست . ترجمهء قرآن را نمىگويم . متن شريف آيات منظور نظر است . قرائت قرآن با آن طنين زيبائى كه دارد ، با آن كشش و جذبهاى كه در فواصل آن است ، با همان زبر و بم كلمات و آهنگ پر صلابتى كه دارد ، در شنونده رقّت و حالى ايجاد مىكند و موجى در روح او به وجود مىآورد كه در هيچ كلام و آواى ديگرى ديده نمىشود . حتى آنها كه عربى نمىدانند و اسلام نمىشناسند ، تحت تأثير كشش دلچسب آن قرار مىگيرند .
قرائت قرآن با تار و پود وجود ، با رگ و پى شنونده بازى مىكند و او را به تهييج مىآورد . و اين نيست مگر بر اثر آن روحانيت و معنويت عميقى كه در آيات الهى دميده شده است .
مراقبت پيامبر ( ص )
نخستين مرحلهء جمع قرآن ، نگهدارى و حفظ قرآن در سينهها بود و اين مرحله از شخص پيامبر ( ص ) آغاز مىگشت . همهء همّت رسول خدا بر آن گماشته بود كه خود ، قرآن را فرا گيرد ، حفظ كند ، سپس آن را با درنگ و تانّى بر مردم فرو خواند تا آنان نيز آن را فرا گيرند و حفظ كنند . بدان عمل كنند و به آيندگان بسپارند . چه ، او پيغمبرى امّى بود كه در ميان امّييّن مبعوث شده بود و بايد كه آن ناخوانندگان و نادبيران را پاك مىگرداند و كتاب و حكمت را بديشان مىآموخت ( 62 : 2 )