« وَ اذْكُرْ رَبَّكَ إِذا نَسِيتَ
( 18 : 24 ) هرگاه چيزى را فراموش كردى خدا را ياد آر » .
اضافه بر آن ، پيش از نزول آيهء مورد بحث كه مدنى است ، از همان زمان كه پيغمبر خدا در مكّه مىبود و اوايل نزول وحى بود ، خداوند بر او منّت نهاده بود كه :
« سَنُقْرِئُكَ فَلا تَنْسى ، إِلَّا ما شاءَ اللَّهُ
( 87 : 6 و 7 ) ما آيات قرآن را بر تو قرائت مىكنيم تا فراموش نكنى ، مگر آنچه خدا خواهد » .
اين منّت بزرگ خداوند است بر رسول خود . اگر پيامبر مثل سايرين آيات را فراموش مىكرد كه ديگر اين منّت نداشت . اما استثناى « الّا ما شاء اللّه » چيزى از قدرت اين نظر نمىكاهد . اين استثناء تنها قدرت خدائى را مىرساند و بس .
استثناى در اينجا منقطع است و براى تأكيد نفى است . بدين معنى كه وقتى آيات را بر تو فرو مىخوانيم ، فراموشى آن براى تو غير ممكن است . مگر اينكه خدا بخواهد كه ترا فراموش گرداند و هيچ چيز مشيّت او را تغيير نخواهد داد . همانند داستان ابراهيم است كه مىگفت : « از آنچه شما شريك خدا مىخوانيد بيمى ندارم ، مگر اينكه خدا بر من چيزى بخواهد » ( انعام : 80 ) . به قول فرّاء : اين فقط براى تبرّك و تيمّن گفته شده و الّا چيزى در اينجا استثناء نشده است . در اينجا نيز توجهى است به قدرت قاهره و مشيّت بالغهء او كه هر چه او بخواهد خواهد شد . چنان كه در نظير همين مورد است كه خداوند فرمود :
« وَ لَئِنْ شِئْنا لَنَذْهَبَنَّ بِالَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ
( 17 : 86 ) و اگر بخواهيم آنچه بر تو وحى كردهايم از ميان خواهيم برد » ، امام صادق ( ع ) فرمود : نه هرگز خداوند خواست و نه وحى را خواهد برد . در اين باره نيز مىتوان گفت : نه هرگز خداى خواست و نه پيامبر را در امر تبليغ رسالت دچار نسيان ساخت . پس پيامبر از شمول اين آيه خارج است « 5 » .
در مورد ساير آيات قرآنى هم ( مثلا 20 : 115 و 18 : 24 ، 61 ، 63 و 73 ) بدين آيه استدلال مىشود كه فرمود :
« لِنُثَبِّتَ بِهِ فُؤادَكَ
( 25 : 32 ) تا ما ترا بدان دل قوى داريم » .
اصولا آيات بسيارى وجود دارد كه عصمت رسول خدا را از فراموشى در وحى و
هامش
( 5 ) تفصيل را در تفسير الميزان از علامهء طباطبائى ذيل آيهء 106 سورهء بقره ببينيد . همچنين در مورد عصمت انبياء ذيل آيهء 213 سورهء بقره .