گفتار هشتم بخشى - بخشى از تفسيرى كهن
با يادداشتى از استاد مجتبى مينوى ، با مقدمه و تصحيح محمد روشن ، تهران ، 1351 .
اين كتاب ارجمند پربها را ، مرحوم مينوى ، متعلق به قبل از سال 400 ه . مىداند . و حتى ، نظر به شيوهء نگارش ، نسخه موجود را هم از همين دوران مىپندارد . با اين همه ، به سبب كثرت كلمات عربى ، شايد بتوان آن را 50 يا 100 سال متأخرتر دانست . در سراسر كتاب آثار كهنگى و نيز گويش مؤلف آشكار است . در زير آيات قرآنى ، به خطى تازهتر ، شايد متعلق به يكى دو سده بعد ( روشن ، مقدمه ، ص دوازده ) ترجمهء ديگرى از آن آيات آمده است كه ما همهجا ، با علامت اختصارى « حاشيه » از آن تعبير مىكنيم .
اين كتاب چون از خراسان برخاسته ، لاجرم با ترجمهء قرآن در كتاب تفسير بزرگ ، تشابه بسيار دارد : نبشته و نبشتن بهجاى نوشته و نوشتن ، دوژخ ، و اسپس بهجاى از پس ، تبديل ب به ف كه در اين كتاب على الاطلاق صورت گرفته و در ترجمهء رسمى گاهبهگاه ، مطابقت صفت و موصوف ( - يتيمان فى پدران ، ص 4 ؛ پيغامبران گذشتگان ، ص 112 . . ) ، جدا نهادن حرف نفى ، افزودن « را » در تركيبهاى قيد سبب ( از بهر . . . را ، ص 83 ؛ به سبب آن را ، ص 44 . . . ) ، ضمير گسسته به جاى پيوسته ( كفارت گناهان شما ، به جاى . . . گناهانتان يا گناهان خود . نظير اين استعمال در ترجمهء رسمى و پاك و ديگر تفاسير بسيار است ) و دهها نكتهء ديگر در هردو كتاب مشترك است .
عموما اين كتاب ، از نظر واژگان و تركيب عبارات ، به تفسير پاك نزديكتر است . در