بعيد نيست كه عبارت پيشنهادى ما با جملهء عربى اصلى ( كه ما درصدد يافتنش برنيامدهايم ) تفاوتهايى در واژگان داشته باشد ( مثلا بهجاى جملا و ضمّن كلمهاى ديگر و بهجاى بناقة ، ناقة باشد ) ؛ اما ترديد نداريم كه ساختار عبارت همين است كه پيشنهاد شده .
چند نمونهء ديگر :
« مرا ملامت مكن بر آنچه گذشت » ( 3 / 84 ) .
« و نشان آن بود كه رويها دارند روشن و افروخته از روى شستن » ( 3 / 49 ) .
« گفتا بر دلم صعب آمد اين سخن » ( 3 / 24 ) .
« حرامست بر سالكان و مريدان راه اينچنين كس رفتن » ( 3 / 25 ) .
با اين همه ، بايد اعتراف كرد كه اينگونه ساختار در « نوبت سوم » اندك است . به طور كلى و با اندكى مسامحه ، چگونگى اين متن را مىتوان چنين خلاصه كرد :
جملههاى سادهء شامل يك فعل ، بخش اعظم نوبت سوم را تشكيل مىدهد ( حدود 60 - 70 درصد ) . جملههاى مركب دو فعلى بيش از 30 - 40 درصد نيست . جملههاى مركب تودرتوى چند فعلى به راستى اندك است . در اين مجموعه ، دگرگونىهاى ساختارى به قصد صنايع لفظى نسبتا فراوان است . اما جملههايى كه تحت تأثير عربى قرار دارند ، از 10 - 20 درصد تجاوز نمىكنند . البته نبايد فراموش كرد كه مؤلف در اين بخش ، كمتر به متون عربى ناظر بوده ؛ از روايات و حكايات و امثال كه بگذريم ، متون موجود ، اساسا زاييدهء عواطف زاهدانه و تفكرات صوفيانهء خود اوست ، نه ترجمهء مستقيم از منابع عربى .
2 . نوبت دوم
نثر ميبدى در « نوبت دوم » نثرى ديگر است . از آن حال و هواى روحانى صوفيانه در آن خبرى نيست . مضامين همه عينى و ملموساند . زندگى مادى مردمان است كه اينجا بررسى مىشود و برحسب موازين شرع مقدس ، قانونمند مىگردد . نماز و وضو و زكات و حج مثلا ، عبارت از همان اعمالى است كه بر هر مسلمان واجب آمده ، و به تفصيل ، و با عنايت به روايات و احاديث گوناگون كه از پيشوايان مذهبى نقل شده ، شرح گرديده