ارادهء دنيا كند ، ما به او دنيا مىدهيم ؛ اما آخرت را بر او حرام مىكنيم ، و واژهء ثواب مجازا در اينجا به معناى منافع و لذات دنيوى است ؛
2 . ديدگاه دوم از ابو على جبّايى است : منظور كسى است كه با جهاد كردن به دنبال غنيمت باشد . خداوند مىفرمايد : « نؤته منها » ما به او مىدهيم و اگر كسى در هنگام جهاد به دنبال طلب ثواب آخرت باشد و از خواستههاى دنيا دورى بورزد ، به او مىدهيم . اين لطف در حفظ جهاد است ؛
3 . ديدگاه سوم از ابو القاسم بلخى است كه منظور از ثواب دنيا ، دنيا طلبى و خواستههاى منافقان در ( روز ) جنگ احد است كه به دنبال دنيا بودهاند .
ايشان در ادامه شش ديدگاه را به طور مفصل مطرح مىكند ؛ « 1 » سپس ديدگاه خود را با برهانهاى ادبى ، كلامى ، آيات و روايات به اثبات مىرساند .
منابع تفسيرى كه ايشان به طور پراكنده از آنها سود برده ، عبارتند از : تفسير ابو مسلم بحر اصفهانى ، ابو على جبّابى ، معانى القرآن فرّاء و مبرّد ، تفسير طبرى ، ابو جعفر اسكافى و ابو الحسن اخفش .
تفسير حقائق التأويل داراى چهار ويژگى است كه آن را از ساير تفسيرهاى عصر خود ، ممتاز مىكند :
1 . تعابير آن بلند و رسا و اديبانه است ؛
2 . به آيات مجمل و متشابه اختصاص دارد ؛
3 . ديدگاههاى مختلف را مطرح مىكند ؛
4 . از ادله مختلف ( آيات ، روايات و ادله عقلى ) استفاده مىكند ؛ بحث را به صورت اجتهادى ارائه مىدهد و با استدلال ديدگاهها را مورد بررسى قرار مىدهد .
يكى از محققان كه مقدمهاى بر اين تفسير نگاشته ، مىنويسد : كتابى مانند اين تفسير كه پيش از آن به نگارش درآمده باشد ، نمىشناسم ؛ مگر امالى سيد مرتضى رحمه اللّه .
هامش
( 1 ) . حقائق التأويل ، ص 258 - 265