نظر علوم عقلى از قرون درخشان تاريخ اسلام به شمار مىآيد . دانشمندانى مانند ابو على سينا ، ابو ريحان بيرونى و عنصرى بلخى در اين قرن زندگى مىكردند كه در رشتههاى مختلف علوم عقلى داراى تأليفات و آثار ارزشمندى هستند كه برخى از آنها در تمام دورانهاى اسلامى مهمترين و كاملترين كتابها شناخته شدهاند . « 1 »
همچنين بزرگترين دانشمندان شيعه ، در اين قرن مىزيستهاند ؛ از جمله سيد رضى ( متوفاى 406 ق ) ، شيخ مفيد ( متوفاى 413 ق ) بزرگترين متكلم و مؤلف شيعه كه بيش از دويست اثر ارزشمند از خود برجاى گذاشته است . سيد مرتضى ( متوفاى 436 ق ) و شيخ طوسى ( متوفاى 460 ق ) نيز از بزرگان اين قرن به حساب مىآيند . از اهل سنت ؛ حاكم نيشابورى ( متوفاى 405 ق ) صاحب مستدرك ، ابو بكر احمد بن حسين بيهقى ( متوفاى 458 ق ) صاحب السنن الكبرى معروف به سنن بيهقى ، ابو اسحاق نيشابورى معروف به ثعلبى ( متوفاى 427 ق ) ، واحدى نيشابورى صاحب اسباب النزول ( متوفاى 468 ق ) و عبد القاهر جرجانى ( متوفاى 471 ق ) را مىتوان نام برد .
مذاهب كلامى در قرن پنجم
در اين قرن اختلافات مذهبى گسترش يافته و مذاهب اهل سنت مانند اشعرى و ماتريدى و معتزله رو در روى هم قرار گرفتند . در سال 408 و 433 ق از طرف خليفه وقت بيانيهاى صادر شد كه آراى معتزله ممنوع گرديد . « 2 » با وجود اين ، در اين قرن مكتب اعتزال رشد خاصى پيدا كرد . دانشمندان آنها در مقايسه با قرنهاى گذشته حضور بيشترى داشته و افرادى مانند جاحظ ، ابو على جبّايى و فرزندش ابو هاشم و بلخى در قرن سوم يا چهارم بودهاند ؛ اما تفاسير و كتابهايشان در همين قرن در ميان جوامع اسلامى نشر يافت و با حضور قاضى عبد الجبار همدانى ( متوفاى 415 ق ) مؤلف تنزيه القرآن عن المطاعن و قاضى ابو بكر باقلانى ( متوفاى 403 ق ) مؤلف
هامش
( 1 ) . ر . ك : همان .
( 2 ) . ر . ك : عقيقى بخشايشى ، طبقات مفسران شيعه ، ج 2 ، ص 13 ، 14 .