ساير تفاسير با رويكردهاى مختلف در قرن چهارم
تفاسيرى كه گذشت ، مهمترين تفسيرهاى روايى در قرن چهارم مىباشد ؛ اما افزون بر آنها بيش از شصت تفسير در اين عصر به نگارش درآمده است كه 58 تفسير آن را محمد بن ادنه وى در طبقات المفسرين « 1 » خود نام مىبرد كه در اين قسمت گزارشى مختصر از آنها ارائه مىشود .
در اين قرن به علت گسترش مباحث ادبى و كلامى افزون بر تفاسير روايى ، تفسير به روش ادبى ، لغوى ، كلامى و فقهى فراوانى به نگارش درآمد .
در شكل « ادبى و لغوى » مىتوان به تفسير معانى القرآن ابو اسحاق زجاج ( متوفاى 311 ق ) اشاره كرد . در اين تفسير به مباحث ادبى ، بيانى و حتى به نقليات نيز پرداخته است ؛ ولى بيشتر مباحث آن بر لغت و تفسير لغوى مبتنى است . « 2 »
در مباحث « بيانى » كه به نوعى با علم كلام هم در ارتباط است ، مىتوان كتابهايى را نام برد كه دربارهء اعجاز قرآن نوشته شده ؛ از جمله آنها النكت في اعجاز القرآن ، تأليف ابو الحسن على بن عيسى رمّانى ( متوفاى 386 ق ) است . ايشان هم اديبى توانا و هم متكلمى قوى بوده و به تعبير ادنه وى بين علم كلام و ادبيات عرب جمع كرده .
وى تفسيرى به نام تفسير القرآن الكريم دارد و نقل است كه بيضاوى گفته : من تفسير او را ديدهام ؛ وى متفنن در علوم مختلف تفسير ، فقه ، نحو و كلام و داراى مذهب معتزله است . « 3 »
همچنين مىتوان از بيان اعجاز القرآن ابو سليمان احمد بن محمد خطابى ( متوفاى 388 ق ) و المغنى في ابواب التوحيد و العدل نام برد . يك بخش مستقل كتاب اخير در اعجاز است و قاضى عبد الجبار معتزلى ( متوفاى 315 ق ) آن را نگاشته .
هامش
( 1 ) . احمد بن محمد ادنه وى ، طبقات المفسرين ، ص 46 - 94
( 2 ) . حسين صغير ، مناهج التفسير ، ص 108
( 3 ) . ر . ك : طبقات المفسرين ، ص 87 ، 88 .