دوازده جلد است كه چند جلد آن از سورهء فاتحه تا آل عمران تحقيق شده و ادامه آن در جامعهام القرى مكه در دست تحقيق است . « 1 »
3 . تفسير بحر العلوم ( سمرقندى )
مؤلف آن نصر بن محمد ، معروف به ابو ليث سمرقندى ( متوفاى 373 ق ) است . وى حنفى مذهب و معروف به « امام الهدى » شاگرد ابو جعفر هندوانى مىباشد . او تأليفات زيادى دارد ؛ از جمله كتاب النوازل في الفقه ، خزانة الاكمل ، تنيه الغافلين ، بستان العارفين ، عيون المسائل و تأسيس النظائر ، و يكى از مهمترين تأليفاتش نيز تفسير است . « 2 »
اين تفسير در نسخه خطى ، سه جلد بزرگ دارد . مهمترين ويژگى آن استشهاد به روايات تفسيرى مأثور از صحابه و تابعان است ؛ اگرچه از لغت و در برخى مواضع از روش تفسير قرآن به قرآن استفاده برده است . « 3 » ايشان بر حرمت تفسير به رأى و پرهيز از آن تأكيد دارد .
در اين تفسير اشكالاتى مشاهده مىشود كه عبارتند از :
1 . سند روايات تفسيرى ايشان ناقص است ؛ جز در برخى موارد نادر كه سند ذكر كرده ؛ اما غالب اوقات سند داراى اشكال است ؛ 2 . روايات اسرائيلى را نقل مىكند ؛ 3 . از افراد ضعيف نقل كرده است ؛ « 4 »
4 . اقوال و روايات مختلف را بيان مىكند ؛ اما به تعقيب و بررسى كامل و ترجيح بين اقوال نمىپردازد . « 5 »
هامش
( 1 ) . ر . ك : احمد بن محمد ادنه وى ، طبقات المفسرين ، ص 65 ، 66 .
( 2 ) . ر . ك : همان ، ص 91 ، 92 .
( 3 ) . از جمله در تفسير آيه 36 از سورهء آل عمران .
( 4 ) . كه روايات كلبى و اسباط از سدّى ، از جمله راويان ضعيف ايشان مىباشد .
( 5 ) . ر . ك : محمد حسين ذهبى ، التفسير و المفسرون ، ج 1 ، ص 235 ، 236 .