نسبتا طولانى است و مباحث علوم قرآنى ، از جمله بحث « نزول الآيات » ، « معانى لسان قوم » ، « الفاظ عربى و غير عربى » ، « سبعة احرف » ، « علت نزول قرآن به زبان عربى » ، « نهى از تفسير به رأى » ، « تشويق به تفسير قرآن » ، « نامهاى قرآن » ، « معانى آيه و سوره » ، « تفسير مذموم » و . . . را در آن آورده است ؛
3 . اين نخستين تفسيرى است كه در قرن چهارم در زمان منصور بن نوح سامانى به وسيلهء وزير عرب نژادش - معروف به وزير بلعمى - به فارسى ترجمه شده است ، « 1 » و اين ترجمه در هفت جلد به چاپ رسيد .
تفسير طبرى تلخيص هم دارد كه از يكى از علماى قرون چهار و پنج است و در دو جلد در سال 1390 در مصر به چاپ رسيده است .
طبرى در تاريخ نيز صاحب نظر است و تاريخ طبرى از معروفترين منابع تاريخى است . تفسير و تاريخ طبرى هر دو در همان قرن چهارم ترجمه شده كه اهل ادب فارسى به آنها افتخار مىكنند و مىگويند يكى از آثار ادبى قديمى ارزنده ما است . ترجمه تاريخ طبرى به « تاريخ بلعمى » معروف و چاپ شده است . تاريخ طبرى را اخيرا نيز آقاى ابو القاسم پاينده ( مترجم معروف قرآن ) ترجمه كرده است .
و نيز گفته شده كه به زبانهاى انگليسى و فرانسه هم ترجمه شده . « 2 »
2 . تفسير المسند
اين تفسير تأليف عبد الرحمن بن ابى حاتم محمد بن ادريس ، معروف به ابو حاتم رازى ( متوفاى 327 ق ) است . ايشان از محدثان معروف است كه در زمان خود به جمعآورى احاديث نبوى همت گماشته . افزون بر جمع آورى احاديث ، در رجال شناسى و فقه نيز تخصص داشته است . تفسير او با نام التفسير المسند در
هامش
( 1 ) . خدمات متقابل اسلام و ايران ، ص 462
( 2 ) . برخى از مطالب فوق را از كتاب آشنايى با تفاسير قرآن مجيد و مفسران ، اثر رضا استادى استفاده كردهايم .