چكيده
تفسير منسوب به امام حسن عسكرى عليه السلام : اين تفسير از محمد بن قاسم استر آبادى است كه از ابو يعقوب و ابو الحسن سيّار نقل شده و اين دو از امام حسن عسكرى عليه السلام روايات آن را نقل كردهاند . اين تفسير در يك جلد تا آيه 283 سوره بقره است .
دربارهء ارزش و اعتبار اين تفسير اختلاف شديدى ميان مفسران وجود دارد : گروهى از جمله ابن غضائرى علامه حلى ، علامه محمد جواد بلاغى ، محمد تقى تسترى ، آيت اللّه خويى و . . . از مخالفان آن مىباشند . در مقابل ، شيخ صدوق ، شيخ حر عاملى ، علامه سيد محسن امين ، حاج آقا بزرگ تهرانى ، علامه مجلسى ، شهيد ثانى و . . . از موافقان مىباشند ؛ ولى در مجموع آنچه را كه داراى سند صحيح و محتوايى ارزشمند است ، مىپذيريم ؛ اما بقيه قابل پذيرش نيست .
تفاسير روايى اهل سنت : تفسير طبرى با نام جامع البيان عن تأويل آى القرآن تفسير گستردهاى است كه مهمترين منبع آن روايات صحابه و تابعان است ؛ ولى از ادبيات عرب ، لغت ، شعر ، قرائات و آراى فقها بهره فراوان دارد . همچنين از اجماع و تفسير قرآن به قرآن نيز استفاده كرده . موضع طبرى در برابر اهل بيت عليهم السلام موضع اثباتى كامل نيست ؛ بلكه در بسيارى از موارد بنا بر حذف فضايل آنان را دارد . اين تفسير روايات اسرائيلى فراوانى را در بر گرفته كه خود ضعف بسيار مهمى است .
مقدمه و خطبهاى مفيد در مباحث مختلف علوم قرآن دارد ؛ از جمله لسان قوم ، الفاظ عربى و غير عربى ، نزول بر سبعة احرف ، نهى از تفسير به رأى و . . . .
از ديگر تفاسير اهل سنت تفسير المسند از عبد الرحمن به ابى حاتم رازى و تفسير بحر العلوم سمرقندى است .
در اين قرن با رويكردهاى مختلف تفاسير ديگرى نوشته شده است : در رويكرد ادبى معانى القرآن از زجاج و در گرايش بيانى تفسير على بن عيسى رمانى و در گرايش كلامى تفسير كبير از ابو على جبايى و جامع التأويل از ابو مسلم محمد بن بحر اصفهانى و در تفسير فقهى احكام القرآن از جصاص را مىتوان نام برد .