مفسّرانى نيز در اين عصر تفسير را به « شيوه كلامى » نوشتهاند كه مىتوان به تفسير كبير ابو على جبايى ( متوفاى 303 ق ) شيخ معتزله اشاره كرد . وى متخصص در فلسفه و كلام است و از ابو الحسن اشعرى كنارهگيرى مىكند . « 1 » كتاب تأويلات القرآن از ديگر تفاسير قرن چهارم است كه ابو نصر محمد بن محمد ماتريدى ( متوفاى 333 ق ) آن را نگاشته . وى بنيان گذار مكتب كلامى ماتريدى است . ايشان در اين كتاب به تفسير آيات قرآن پرداخته و آراى فقهى و اصولى خود را نقل كرده و از ابو حنيفه نيز بهره مىبرد . اين كتاب مشتمل بر تفسير سورهء منافقون تا آخر قرآن و اولين جزء آن تا آخر سوره بقره است . اين تفسير با تحقيق دكتر ابراهيم عوضين و سيد عوضين در سال 1390 ق به چاپ رسيده است . « 2 »
همچنين مىتوان جامع التأويل لمحكم التنزيل على مذهب المعتزله از ابو مسلم محمد بن بحر اصفهانى ( متوفاى 322 ق ) در اين قرن نام برد . « 3 » شيخ طوسى رحمه اللّه نيز در تبيان اين تفسير را تمجيد مىكند . « 4 » وى يكى از مفسران نامدار قرن چهارم هجرى و از بزرگترين مفسران معتزلى است . ايشان متخصص در علم كلام ، تفسير ، حديث شناسى ، ادبيات و شاعرى توانا است . همچنين كتاب الناسخ و المنسوخ به ايشان تعلق دارد . وى از سوى مقتدر عباسى به حكومت اصفهان و بلاد فارس منصوب شد و حكومتش تا سال 321 ق ادامه داشت . فخر رازى در تفسير مفاتيح الغيب از اين تفسير استفاده كرده است . « 5 »
تفسير ديگر ، تأليف ابو القاسم عبد اللّه بن احمد بلخى كعبى ( متوفاى 319 ق ) فقيه حنفى مذهب و متكلم معتزلى مسلك است . اين تفسير يك دوره دوازده جلدى
هامش
( 1 ) . همان ، ص 62
( 2 ) . على ربانى گلپايگانى ، فرق و مذاهب ، ص 233
( 3 ) . بلتاجى ، دراسات التفسير ، ص 119 ، 120
( 4 ) . شيخ طوسى ، تبيان ، ص 4 مقدمه
( 5 ) . ر . ك : عقيقى بخشايشى ، طبقات مفسران شيعه ، ج 1 ، ص 590 ؛ ابن نديم ، الفهرست ، ص 37 .