على بن ابراهيم قمى ، از مشايخ مرحوم كلينى ( متوفاى 328 ق ) ، و معاصر با امام حسن عسكرى عليه السلام « 1 » است و وى را درك كرده . او نخستين كسى است كه احاديث كوفيها را در قم رواج داد .
نجاشى ، ( متوفاى 450 ق ) گويد : على بن ابراهيم بن هاشم قمى در حديث مورد اعتماد و داراى مذهب صحيح است و از استادان زيادى حديث شنيده و كتاب نيز نوشته است . در اواسط عمرش نابينا شد و داراى كتاب تفسير است . « 2 » وثاقت على بن ابراهيم مورد اتفاق شيعه بوده و بحثى در آن نيست . بدون ترديد على بن ابراهيم تفسيرى داشته است . شيخ طوسى رحمه اللّه « 3 » نجاشى ، « 4 » ابن نديم « 5 » و در قرون متأخر سيد حسن صدر ، « 6 » صاحب وسائل الشيعه ، « 7 » صاحب روضات الجنات « 8 » و صاحب الذريعه « 9 » و بسيارى از رجال شناسان و فهرست نويسان از تفسير وى خبر دادهاند .
همچنين مرحوم طبرسى در مجمع البيان از تفسير على بن ابراهيم مطالبى نقل مىكند و نيز تفسير صافى ، البرهان و نور الثقلين از وى نقل كردهاند .
تفسير موجود به نام تفسير القمى دو جلد است كه تا آخر قرآن را تفسير كرده .
اين تفسير در واقع دو تفسير است :
1 . قسمتى از آن تفسير على بن ابراهيم كه بيشتر آن را تشكيل مىدهد ؛
2 . بخشى ديگر از تفسير ابى الجارود است .
مرحوم حاج آقا بزرگ دربارهء شخصيت ابى الجارود و تفسير وى مىفرمايد :
تفسير ابى الجارود : اسمه زياد بن منذر المتوفى 150 ، « 10 » كان اعمى من حين
هامش
( 1 ) . شهادت امام عليه السلام : 260 ق .
( 2 ) . احمد بن على نجاشى ، رجال نجاشى ، ص 83 .
( 3 ) . الفهرست ، ص 89 .
( 4 ) . رجال النجاشى ، ص 83 .
( 5 ) . الفهرست ، ص 325 .
( 6 ) . تأسيس الشيعه ، ص 330 .
( 7 ) . محمد بن حسن حرّ عاملى ، وسائل الشيعه ، ج 20 ، ص 68 .
( 8 ) . ميرزا محمد باقر موسوى خوانسارى ، روضات الجنّات ، ج 8 ، ص 349 .
( 9 ) . حاج آقا بزرگ تهرانى ، الذريعه ، ج 4 ، ص 251 .
( 10 ) . يعنى حدود صد و شصت سال قبل از وفات على بن ابراهيم .