3 . گاهى تنها مىگويد : قال الصادق عليه السلام ؛ مثلا در آغاز سورهء مؤمنون چنين آمده است :
قال الصادق عليه السلام « لما خلق اللّه الجنة قال لها تكلمى فقالت
قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ
. « 1 »
4 . روايات ابى الجارود : در بسيارى از روايات ، ابى الجارود از امام باقر عليه السلام تفسير آيهاى را نقل كرده است و قسمت مهمى از اين تفسير روايات ابى الجارود است ؛ از جمله اينكه در سورهء بيّنه چنين آمده است : « و في رواية ابى الجارود عن ابى جعفر عليه السلام قال : البيّنة محمّد رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله » . « 2 » در سورهء ص آيهء 24 نيز چنين آمده است :
و في رواية ابى الجارود عن ابى جعفر عليه السلام في قوله
. . . وَ ظَنَّ داوُدُ . . .
« 3 » اى علم ؛ يعنى داود دانست كه ما او را امتحان كرديم كه در واقع تفسير به لغت است و ظن به معناى علم آمده است . « 4 »
با وجود اين اقسام براى تفسير قمى مىتوان به يقين گفت : برخى از اين تفسير از على بن ابراهيم قمى است ؛ اما قسمتهاى ديگر مانند روايات ابى الجارود يا رواياتى كه با « قال على بن ابراهيم » آمده است ، از ايشان نيست و به افرادى تعلق دارد كه بعدا آن را تنظيم و استنساخ كردهاند .
اعتبار تفسير قمى
ارزش و اعتبار تفسير قمى و روايات آن چقدر است ؟ با توجه به مطالب فوق مىتوان گفت : روايات اين تفسير قابل بررسى است و در صورت صحّت سند پذيرفته مىشود ؛ اما در صورتى كه سند اشكال داشته باشد ، نمىتوان به آن اعتماد كرد ، مگر اينكه روايات صحيح و ادله ديگرى قرينه بر صحت آن شوند ؛ مانند اينكه در متون روايى ديگر همچون كافى سندى كاملتر يا همان محتوا با نقل معتبر ديگرى آمده باشد .
هامش
( 1 ) . همان ، ج 2 ، ص 88
( 2 ) . تفسير قمى ، ج 2 ، ص 322
( 3 ) . همان ، ص 234
( 4 ) . راغب اصفهانى ، مفردات ، ص 327 ، ماده ظنّ