4 . همزمان با تأسيس مراكز علمى ، ابزار علم ( مانند كاغذ ) پيشرفت قابل توجهى داشته است و خطاطى و تذهيب رو به ارتقا نهاده كه خود سبب ثبت و ضبط دقيقتر علوم شد ؛ 5 . علم كلام گسترش يافت و به سبب تبليغات و كثرت اختلافات ، مذاهب كلامى مختلفى از جمله مكتب اشعرى ، معتزلى و ما تريدى پديد آمد . اين اختلافات باعث شد كه بسيارى از مسلمانان رو در روى يكديگر قرار گيرند .
تفسير در قرن چهارم
تلاشهاى علمى در قرن سوم و آثار گوناگون در حوزهء دين ، بويژه تفسير ، در اين عصر به تثبيت يك روش صحيح و معتبر در اواخر قرن سوم و اوائل قرن چهارم منجر شد ، و آن روش روايى بود .
توجه به اخبار و روايات از يك طرف و گسترش انديشهها و افكار اهل بيت عليهم السلام از طرف ديگر ، دانشمندان را به جهتى خاص سوق داد . آنان در اين عصر به باب بندى و تنظيم روايات رسيده پرداختند و تفاسير روايى هم در ميان شيعه و هم در ميان اهل سنّت به طور مستقل تأليف شد . در ميان شيعه تفسير قمى ، تفسير فرات كوفى ، تفسير عياشى و تفسير نعمانى به رشته تحرير درآمد و در ميان اهل سنت طبرى تفسير مبسوط جامع البيان را نگاشت .