كلّى ] بدان جهت است كه ملاك فهم و برداشت ، عموميّت الفاظ و واژگان است نه خصوصيّت مورد و شأن نزول »
و در اين جهت كه اين معنى براى تأويل همان مفهومى است كه گاهى از آن به بطن تعبير مىشود ، مىنويسد :
« و قد عبّر عنه بالبطن المنطوى عليه دلالة الآية فى واقع المراد ، فى مقابلة الظّهر المدلول عليه بالوضع و الاستعمال حسب ظاهر الكلام » « 1 »
« گاهى از معناى چهارم تأويل به « بطن » تعبير شده است و بطن آن چيزى است كه دلالت آيه بر مراد واقعى [ و پيام اصلى و عام ] با آن گره خورده است و دربرابر ظهر قرار دارد و ظهر آن معناى ظاهرى كلام است كه از راه وضع و استعمال الفاظ بدست مىآيد . »
به واقع تعريف ايشان را از ظاهر و باطن قرآن در دو عبارت پيشين مىتوان يافت و چنين مىتوان گفت كه باطن در نظر ايشان يعنى آن مفاهيم عمومى و كلّى كه پس از جدا ساختن آيه از ويژگىها و جزئيّات مورد نزول ، حاصل مىشود و اين معانى همان مراد واقعى آيات است كه در همهء زمانها جريان دارد و ظاهر آيه ، معناى بدست آمده از ظاهر الفاظ و عبارت يك آيه است كه داراى مورد نزولى خاص مىباشد .
ضوابط تأويل يا معيارهاى دستيابى به باطن :
در باور ايشان ، اعتماد به تأويل و مفاهيم باطنى و اطمينان از درستى آن ، در گرو آن است كه اين امر به گونهاى روشمند و با ضابطه انجام پذيرد و در اين راستا ، در نظر داشتن دو ضابطه و معيار مهمّ را براى تأويل صحيح يا دستيابى روشمند به مفاهيم باطنى قابل اعتماد ، ضرورى مىداند .
ضابطهء اوّل : بايد ميان معناى باطنى با معناى ظاهر مناسبتى نزديك وجود داشته باشد ، چه آن مناسبت لفظى باشد يا معنايى ، به عنوان مثال : در آيهء شريفهء
وَ أَقِيمُوا الْوَزْنَ بِالْقِسْطِ وَ لا تُخْسِرُوا الْمِيزانَ
« 2 » دستور وزنگيرى درست در معاملات و پرهيز از كم فروشى
هامش
( 1 ) . الرحمن ، 55 / 9 .
( 2 ) . پيشين .