مواردى كه در آن ، « صراط مستقيم » على عليه السّلام يا اهل بيت عليهم السّلام دانسته شده بود ، هر يك مىتواند مصداق يا يكى از بهترين و آشكارترين مصاديق براى « الطّريق الى معرفة اللّه » به شمار آيد .
بنابراين ، همانگونه كه گفتيم ، جرى ، مكمّل معناى نخست باطن و تبلور عينى و تجسّم خارجى بطون قرآن مىباشد ، و مرحلهء تكميلى باطن به حساب مىآيد .
با اين حال ، و به دليل وجود پيوندى دقيق ميان اين دو مرحله ، گاه در تفسير علّامه رحمه اللّه ديده مىشود كه نسبت به جرى بودن برخى روايات يا بطن بودن به معناى نخست آن ، به گونهاى ترديدآميز اظهار نظر شده كه نمونهاى از آن را ياد مىكنيم .
ايشان پس از تفسير يكى از آيات سوره مائده كه در آن جملهء :
وَ مَنْ يَكْفُرْ بِالْإِيمانِ فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُهُ وَ هُوَ فِي الْآخِرَةِ مِنَ الْخاسِرِينَ
« 1 » آمده است ، در بحث روايى خود ، روايتى را از امام باقر عليه السّلام دربارهء جملهء ياد شده از آيه ، نقل مىكند كه فرموده است :
« تفسير فى بطن القرآن ، و من يكفر بولاية علىّ ، و علىّ هو الإيمان »
« تفسير بطن آيه ، آن است كه ، كسى كه به ولايت على عليه السّلام كفر ورزد و آن را انكار كند [ اعمالش در آخرت تباه گردد ] و مراد از ايمان ، على عليه السّلام است » .
سپس علّامه رحمه اللّه خود در تحليل و توضيح روايت مىنويسد :
« اقول : هو من البطن المقابل للظّهر بالمعنى الّذى بيّنّاه فى الكلام على المحكم و المتشابه فى الجزء الثالث من الكتاب و يمكن أن يكون من الجرى و التّطبيق على المصداق » « 2 »
« اين روايت ، از قبيل بطن در برابر ظهر است ، به همان معنايى كه براى ظهر و بطن در بحث محكم و متشابه در جلد سوّم تفسير گفتيم [ مقصود معنا و مرحلهء نخست باطن است ] ، و اين امكان وجود دارد كه از باب جرى و تطبيق مفاد آيه بر مصداق باشد » .
ترديد علّامه رحمه اللّه در تعيين مورد روايت و اين كه از باب جرى و تطبيق است يا از باب بطن به معناى نخست ، امرى آشكار است .
هامش
( 1 ) . مائده : 5 / 5 .
( 2 ) . الميزان فى تفسير القرآن ، پيشين ، ج 5 ، ص 218 .