در غياب مؤمنان ، آنگاه كه با سران خود مىنشينند و خلوت مىكنند ، سخن از استهزاء اهل ايمان به ميان مىآورند :
وَ إِذا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قالُوا آمَنَّا
وَ إِذا خَلَوْا إِلى شَياطِينِهِمْ قالُوا إِنَّا مَعَكُمْ ، إِنَّما نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ
« 1 »
حال اين آيات و آيات ديگرى كه دربارهء آن وجود دارد ، گرچه در شرايط خاص و مناسبتهاى ويژهاى نازل شده است كه از آن به « مورد نزول » تعبير مىشود ، ولى چنان كه در هر عصر و زمان ديگرى ، افراد يا گروههايى با همان ويژگىها پيدا شود ، بىگمان ، اين آيات بر آنها منطبق خواهد بود و شامل آنان نيز خواهد شد ، و اين همان « جرى » است كه رمز جاودانگى قرآن و سبب حضور آن در همهء زمانها نيز مىباشد ، و ما در اينباره ، در جاى خود ، با تفصيل بيشترى سخن خواهيم گفت و نمونههاى بيشترى را از روايات « جرى و تطبيق » نشان خواهيم داد .
ج - خاستگاه جرى :
با آن كه در لابلاى گفتارهاى ياد شده از علّامه رحمه اللّه دربارهء معناى جرى ، اين نكته مشاهده مىشد كه اين امر ، حقيقت و روشى است برگرفته از روايات ، با اين حال ، بارى ديگر ، به صراحت يادآورى مىنمايد كه « جرى » برخاسته از احاديث معصومان عليهم السّلام است و خاستگاه آن ، گفتههاى آن بزرگواران است ، كه خود در سخنان تفسيرىشان اين روش پويا را به ما آموزش دادهاند ، از اينرو مىنويسد :
« و اعلم أنّ الجرى ( و كثيرا ما نستعمله فى هذا الكتاب ) اصطلاح مأخوذ من قول ائمّة اهل البيت عليهم السّلام » . « 2 »
« بدان كه ، واژهء جرى ، كه در اين كتاب آن را بسيار به كار خواهيم برد ، اصطلاحى است برگرفته از سخنان اهل بيت عليهم السّلام »
و در تأييد اين گفتارش ، روايتى منسوب به امام باقر عليه السّلام را از تفسير عياشى يادآورى مىكند كه در آن ، از امام عليه السّلام دربارهء مراد از « ظهر و بطن قرآن » سؤال شده و آن حضرت در
هامش
( 1 ) . بقره : 2 / 14 .
( 2 ) . الميزان فى تفسير القرآن ، پيشين ، ج 1 ، ص 41 .