است .
آنچه علّامه رحمه اللّه در ويژگى دوّم بيان كرد ، اين بود كه چنانچه اين معانى در عرض يكديگر ، قرار مىداشت ، امكان ارادهء آنها از يك عبارت وجود نمىداشت ، زيرا در اين صورت بين آنها تنافى بود ، ولى معانى باطنى چنين نمىباشد ، زيرا در طول يكديگر قرار دارد و نه تنها ميان آنها تنافى نيست ، بلكه هر يك از مراتب آن ، در تكميل ، تأييد و توسعهء مرتبهء پيش از خود مىباشد .
اين در حالى است كه برخى از دانشمندان و مفسّران « 1 » بر اين باورند كه مسالهء جايز نبودن يا ممكن نبودن استعمال لفظ در بيش از يك معنى ، اگر نگوييم دربارهء معصومان عليهم السّلام منتفى است ، دست كم ، دربارهء خداوند متعال ، منتفى مىباشد ، چه اين كه براى او امكان ارادهء چند معنى از يك عبارت وجود دارد .
تاكنون ، حاصل ديدگاه علّامه رحمه اللّه دربارهء « بطن » يا « بطون » آيات اين شد ، كه يك يا چند مرتبه از معانى پيوسته و پىدرپى ، كه در پس معناى ظاهرى و اوليّه آيات قرآن قرار گرفته است ، همان « بطن » يا « بطون » آن است كه دو ويژگى آن عبارت بود از نسبى بودن آن معانى
هامش
( 1 ) . شيخ طوسى رحمه اللّه ، پس از نقل ديدگاه قائلين به عدم جواز استعمال لفظ در بيش از يك معنى ، قول قائلين به جواز را نيز ، با استدلالهاى هر دو ديدگاه توضيح مىدهد و در پايان ، خود قول به جواز را ترجيح داده و مىنويسد : « و هذا المذهب أقرب الى الصّواب » ، رجوع كنيد به : العدّة فى اصول الفقه ، پيشين ، ج 1 ، ص 53 تا ص 57 همچنين آية اللّه جوادى آملى ، حفظه اللّه با ردّ قول به امتناع ، به ويژه دربارهء خداوند مىنويسد :
« امتناع متوهّم ، يا بر اثر محدوديّت ظرفيّت لفظ است يا مضبوط بودن ظرفيّت مستمع و مخاطب و يا محدوديّت علم و ارادهء متكلّم و قسمت مهمّ آنچه در آن مبحث بر فرض تماميّت آن ، مطرح شده به محدوديّت علم و ارادهء متكلّم برمىگردد ، نه مخاطب پس اگر متكلّم و مريد ، خداوند سبحان بود كه هيچ محدوديّتى از جهت علم يا اراده ندارد ، محذورى در اراده كردن چند مطلب از يك آيه و چند معنى از يك لفظ وجود ندارد ؛ چنان كه اگر محدوديّت مزبور به لحاظ مخاطب باشد ، مخاطب اصيل قرآن ، انسان كامل ، يعنى حضرت رسول اكرم صلّى اللّه عليه و إله و سلّم است كه ظرفيّت وجودى آن حضرت براى ادراك معانى متعدّد در دفعهء واحد ، محذور ندارد ، يعنى اگر مخاطبان ديگر صلاحيّت تلقّى چند معنى را از لفظ واحد ندارند ، حضرت رسول اكرم صلّى اللّه عليه و إله و سلّم چنين صلاحيّتى را داراست » . رجوع كنيد به تفسير تسنيم ، پيشين ، ج 1 ، ص 129 و 130 .