قرآن از ظاهر و باطن را يادآورى مىكند ، آنگاه در مقام بيان معنى و تعريف ظاهر و باطن ، نخست سخن ابن نقيب ، از عارفان برجستهء اهل تسنّن را دراينباره نقل كرده و سپس ، تعريف خود را ارائه داده است . وى به نقل از ابن نقيب مىگويد :
« قال ابن النّقيب : إنّ ظاهرها ما ظهر من معانيها لأهل العلم بالظّاهر و باطنها ما تضمّنته من الأسرار الّتى أطلع اللّه عليها أرباب الحقائق » « 1 »
« ظاهر آيات عبارت است از آن دسته از معانى آن كه براى آگاهان از ظاهر قرآن آشكار است و باطن آن ، همان اسرار پنهانى است كه خداوند ، صاحبان حقايق و حقيقت بين را از آن آگاه ساخته است . »
سپس خود در تعريف ظاهر و باطن چنين مىنويسد :
« المذكور بوساطة الألفاظ و تأليفاتها وضعا و إفادة و جعلها طرقا الى استنباط الأحكام الخمسة هو الظّهر و روح الألفاظ أعنى الكلام المعتلى عن المدارك الآلية بجواهر الرّوح القدسيّة هو البطن » « 2 »
« آن دسته مفاهيمى كه از راه واژهها و چگونگى چينش آن بيان شده و راهى براى استنباط احكام پنجگانه قرار داده شده ، ظاهر آيات است و روح نهفته در الفاظ ، يعنى آن دسته از مفاهيم عالى كه تنها با تكيه بر روح قدسى قابل درك است ، باطن آن مىباشد . »
چنان كه از عبارت پيداست ، گرايش عارفانه و صوفيانهء آلوسى در تعريف وى از ظاهر و باطن ، رخ نموده است ، با اين حال ، اين نكته نيز در تعريف او و ابن نقيب نمايان است كه مفاهيم باطنى آيات ، فراتر از بستر واژگان است و با حفظ ويژگىهاى ظاهرى و موردى آيات ، نمىتوان به باطن دست يافت . و چنين امرى ، با وجوه چهارگانهاى كه براى ظاهر و باطن آيات گفته شد ، بىمناسبت نمىباشد .
اين نكته نيز در تعاريف گذشته پيدا است كه ، همگى تعريفهايى عام و كلّى است كه بدون ارائهء مثالها و شواهد ، به ذكر مطالبى كلّى ، اكتفا شده است .
هامش
( 1 ) . محمود آلوسى بغدادى ، روح المعانى ، پيشين ، ج 1 ، ص 7 .
( 2 ) . همان .