« الرّابع : ما قاله الحسن البصرى : انّك اذا فتشت عن باطنها و قسته على ظاهرها وقفت على معناها »
« چنانچه در جستجوى باطن آيات برآيى و آن را با ظاهرشان بسنجى ، بر معانى آيات دست خواهى يافت » .
آنچه از گفتار حسن بصرى به عنوان ويژگى معانى ظاهرى و باطنى آيات برمىآيد ، آن است كه مفاهيم باطنى آيات به گونهاى است كه به سادگى نمىتوان به آن دست يافت ، بلكه براى رسيدن به آن ، نياز به جستجو ، تفتيش و ژرفنگرى است ، ولى معانى ظاهرى آيات را مىتوان با شناخت الفاظ و واژگان آن ، درك كرد .
سنجشى ميان وجوه چهارگانه :
چنان كه پيداست ، شيخ طوسى رحمه اللّه ، اقوال ياد شده را در قالب چهار وجه و احتمال مستقلّ مطرح ساخته و اين امر ، نشانگر آن است كه از نظر وى ، ميان اين وجوه ، تمايز و تفاوت وجود دارد . اين در حالى است كه به نظر مىرسد با دقّت و تأمّلى بيشتر ، مىتوان گفت كه ، اقوال ياد شده ، به رغم اختلاف لفظى و تعبيرى كه در آن ديده مىشود ، داراى مفهوم و حقيقت واحدى مىباشد . به ديگر سخن ، بايد گفت كه ، تعريف ظاهر و باطن در چهار مورد ياد شده يكسان است ولى بيان و توضيح آن با تعابير متعدّد صورت گرفته است . ادّعاى ياد شده با شرح اندكى كه درپيشرو داريم آشكارتر مىشود .
آنچه در وجه نخست از امام باقر و صادق عليهما السّلام نقل شده ، كه ظاهر آيه را ماجراهاى هلاكت پيشينيان و باطن آن را پندآموزىهاى آيندگان شمردند ، با آنچه از ابن مسعود گفته شد كه ، معناى آيه را با ملاحظهء عمل گذشتگان ( حاضران عصر نزول ) و با مورد نظر قرار دادن شأن نزول آن ، ظاهر آيه شمرد و معانى ماندگار آيات را با كنار گزاردن جزئيّات شأن نزول به منظور تطبيق آن با شرايط و اعمال نسلهاى بعدى ، باطن آيه دانست ، هر دو در اين جهت مشتركاند كه مفاهيم آيات قرآن در صورت حصر آن به موارد نزول ، همان ظاهر آيات است و همان معانى در صورت ناديده گرفتن موارد نزول و تسرّى ملاكهاى آن بر اقوام و ملل و گروههاى آينده ، به گونهاى كه همان وضعيّت و شرايط مورد نزول ، در عصرهاى بعدى براى نسلهاى ديگر پيش آيد و مايهء عبرت آنان و در نتيجه ، ملاك عمل و كردارشان