در ميان انوار ، بعد از نور الانوار ، نور مدبّر انسانى ( اسفهبد ناسوت - اسفهبد انسى ) بيش از همه مورد بحث و فحص قرار گرفته است ، و چون در بحث « نفس » به تفصيل از آن بحث شده است و جز اختلاف اصطلاح ، تفاوت چندانى نيست ، اينجا به همين مقدار اكتفا مىشود . « 1 »
تفاوت انوار مجرّد :
« . . . النّور كلّه فى نفسه لا يختلف حقيقته الّا بالكمال و النّقصان و بامور خارجة . . . فالأنوار المجرّدة غير مختلفة الحقائق . . . » .
( حكمة الاشراق ، صص 199 - 120 ) انوار مجرّد ، حقيقت واحدى هستند و اختلاف آنها اختلافى تشكيكى است ، يعنى همان چيزى كه مايه اشتراك آنهاست همان هم مايه اختلافشان است ، مانند اختلاف زمان يا اختلاف حركت و يا اختلاف خط در كوتاهى و بلندى .
اختلاف زمان ، به تقدّم و تأخّر ، چيزى جز اختلاف به خود زمان نيست ، و يا اختلاف حركت در سرعت و كندى باز هم همان اختلاف مقدار حركت است كه در سرعت بيشتر از حالت كندى است و يا اختلاف دو خط كامل و ناقص به همان خود خط است كه در كامل بيشتر و در ناقص كمتر است .
اختلاف انوار مجرّد هم به همين گونه است . نور الانوار و نور اقرب و ساير انوار ، همه در نور مجرّد بودن مشتركاند ، منتها ، اين نوريّت در نور الانوار در نهايت كمال است و در ساير انوار از درجهء كمال آن به ترتيب نزولى كاسته شده است .
نكتهاى كه اينجا لازم است يادآورى شود اين است كه حكما قائل به دو نوع تفاوت هستند : الف ) « تفاوت تشكيكى » ، ب ) « تفاوت غير تشكيكى » .
تفاوت غير تشكيكى يا به « ذات » است ، مانند تفاوت ميان مقولات دهگانه ، يا به « بعضى از اجزاى ذات » است ، مانند اختلاف دو نوع از يك جنس ، مثلا اختلاف انسان و اسب كه هر دو در حيوانيّت مشتركاند ، امّا يكى از آنها ناطق است و ديگرى صاهل . و يا به « عوارض ذات » است ، مانند اختلاف دو فرد از يك نوع ، كه معمولا با زمان يا مكان يا
هامش
( 1 ) براى اطلاع بيشتر ، ر . ك : نفس .