جهانبينى فلسفى خود ، يعنى سلسله مراتب بين انوار قاهرهء اعلون و نيز تفوّق و تسلّط اعلون نسبت به ارباب اصنام و قهر و غلبه ارباب ، اصنام نسبت به انوار مدبّر و نيز سلطهء انوار اسفهبد فلكى نسبت به انوار مدبّر انسانى و تدبير و ارادهء عالم اجسام عنصرى به وسيلهء اجسام اثيرى را بيان كرده است .
« يَخافُونَ رَبَّهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ »
،
« يَفْعَلُونَ ما يُؤْمَرُونَ »
، همان ذلّ و فقر و انقياد سافل نسبت به عالى در سلسله مراتب انوار است .
« يُرْسِلُ عَلَيْكُمْ حَفَظَةً »
، همان حفظ و تدبير انواع موجودات عالم اجسام به وسيله ارباب انواع است .
و خلاصه شيخ اشراق با فراستى خاصّ ، فكر و فرهنگ ملّى و باور و اعتقاد دينى و جهانبينى فلسفى خود را با روحى مهذّب و تابناك از رياضت و تقوى ، چنان به هم پيوند داده و تلفيق نموده است كه هر يك شاهدى براى ديگرى و مستمسكى محكم براى تبيين و توجيه آن است .
عقل فعّال :
« و از جملهء نورهاى قاهر ، اعنى عقلها ، يكى آن است كه نسبت وى يا ما همچون پدر است و او [ ربّ ] طلسم نوع انسانى و بخشندهء ، نفسهاى ماست و مكمّل انسان است و شارع او را « روح القدس » گويد و اهل حكمت او را « عقل فعّال » گويند ، و جملهء عقول ، انوار مجرّد الهىاند . . . » .
( مجموعهء مصنّفات ، ج 3 ؛ هياكل النّور ، ص 97 )
عقل كلّ :
« . . . و كان الحكماء اخذوا العالم حيوانا واحدا ، سمّوا جسمه جسم الكلّ ، له نفس واحدة ناطقة هى مجموع النّفوس ، و عقل واحد هو مجموع العفول و سمّوا مجموع النّفوس نفس الكلّ و مجموع العقول « عقل الكلّ » .
( مجموعهء مصنّفات ، ج 1 ؛ تلويحات ، ص 68 ) اصطلاح عقل كلّ ، اصطلاحى است مجازى و اطلاقى است اعتبارى ، كه حاصل تخيّل حكما از كلّ عالم است ، در اين تخيّل ، همهء هستى را به منزلهء يك جسم فرض