1 . رأى جمهور است ، كه مىگويند : صدق خبر ، مطابقهء نسبت خبرى با واقع است و كذب خبر هم عدم مطابقت آنهاست .
2 . نظريّهء نظّام بصرى است كه صدق خبر را منوط به موافقت كلام با اعتقاد متكلّم مىداند . و كذب خبر را هم عدم مطابقت كلام و اعتقاد متكلّم دانسته است .
3 . نظريّهء « جاحظ » ، اديب مشهور عرب قرن سوم هجرى است كه : صدق و كذب خبر را عبارت از مطابقت نسبت خبرى هم با واقع و هم با اعتقاد متكلّم و يا عدم مطابقت خبر با آن دو مىداند .
نظر شيخ - رحمه اللّه - مطابق نظر جاحظ است ، زيرا مىفرمايد : صدق ، عبارت است از موافقت آلت معبّر ، يعنى زبان و كلام يا حركات سر و دست و اعضاى صورت ، در نفى و اثبات ، با دل ، يعنى با اعتقاد و سپس موافقت آن دو ، يعنى آلت معبّر و ما فى الضّمير ، با واقع و نفس الامر است و كذب هم موازى آن است ، يعنى نفى همين روال است .
صدور كثرت از وحدت :
« يكى از جملهء وجوه اقتضا نكند الا يك چيز را . . . و آن ، آن است كه حكما آن را « عقل اوّل » گويند و « معلول اوّل » ، . . . و اين عقل اوّل را [ دو ] جهت لازم آيد : يكى آنكه واجب است به بارى تعالى ، و دوم آنكه ممكن است در ذات خويش ، . . . و وجوبش به حقّ اول ، شريفتر از امكان او به نفس خويش است و تعقّل ذات او متوسّط است ميان هر دو ، به جهت شريف ، اقتضاى چيز شريف كند و آن جوهر عقلى ديگر است ، و به جهت امكانش چيزى خسيستر و آن جسم فلكى است و به اعتبار ذاتش نفسى متصرّف در آن جسم و همچنين عقل دوم و سيّم تا نه فلك تمام شود . و عقل دهم ، از او فلك و عقل حاصل نشود و متأخّران را رأى اين است كه عدد عقول ده است ، نه ، آن است كه نه فلك به ترتيب از ايشان حاصل مىشود . و از دهم عالم عنصرى . و حق آن است كه عقول بسيارند . . . » .
( مجموعهء مصنّفات ، ج 3 ؛ الواح عمادى ، صص 147 تا 149 به اختصار ) اگرچه هم در بحث « ربّ النّوع » و هم در مبحث « صادر اوّل » ، مفهوم مطالب فوق به طور مفصّل آورده شده است ، ارائهء متنى منسجم و مختصر و جامع از زبان شيخ و همراه