حيوان غير ناطق و مستعدّ باشد مر قبول نفس ناطقه را ، از آن عالم روحانى ، نفسى فائض شود از نفوس سماوى و به خصوصيّتى كوكبى به دو پيوندد . . . و آن نفس ناطقه را آلتى باشد در تجويف دماغ كه آن را روح نفسانى خوانند . و او را مشابهتى هست با اجرام سماوى ، و غرض آفرينش بدن انسان ، خود ، اين پاره روح نفسانى است كه در تجاويف دماغ است تا آلت نفس ناطقه باشد كه به دو تخيّل و تفكّر و توهّم همىكند . . . » .
گر چه در توضيح فوق هم تا حدّى به اين نفس جسمانى بعد متمايل به عالم معنا داده و آن را مشابه اجرام اثيرى معرّفى نموده است ، در حكمة الاشراق با ديد معنوى و اشراقى بيشترى بدان نگريسته و ابعادى كاملا متناسب با عالم انوار را براى آن قائل شده است كه بسيار جالب توجّه است ، مىفرمايد :
نور اسفهبد ( نفس ناطقه ) بدون وجود واسطهاى مناسب نمىتواند در برزخ تصرّف كند و اين واسطه همان جوهر لطيفى است كه آن را روح ناميدهاند ، اين روح از جهات متعدّدى متناسب با نفس ناطقه است از جمله ، يكى داشتن اعتدال و دورى از تضاد است به گونهاى كه او را مشابه برازخ علوى كرده است ، ديگر اقتصاد و اعتدال از حيث عبور نور است كه او را مستعدّ ظهور اشباح و امثال نموده ، ديگر داشتن حاجزيّتى است كه او را صلاحيّت قبول نور و حفظ آن و همچنين حفظ اشكال و صور داده است ؛ و نيز در او هم حرارت و لطافت است كه متناسب با نورند و هم حركت ، كه متناسب با نور عارض است ، و نيز اگر چه به واسطهء لطافت و حرارتى كه دارد به سرعت متحلّل مىشود و اجزا و اندامهاى فردى آن ثباتى ندارند ، امّا نوع آن به كمك ربّ النوع خود داراى ثبات و دوام است ؛ پس اين روح همه مناسبات نور را در خود جمع كرده است ؛ و از طرف ديگر با اين مناسبات كاملى كه با نور دارد در تمام بدن متفرق است و نور اسفهبد به توسط او در بدن تصرّف مىكند و هر آن نورى را كه از انوار ، قواهر مىگيرد و بر او فايض مىشود بر اين روح جسمانى منعكس مىكند و او را نورانيّت مىبخشد .
و از اين روح آنچه كه مايهء حسّ و حركت است همان است كه به طرف مغز بالا مىرود و سلطهء نورانيّت را به دست مىآورد و سپس به طرف همهء اعضا روان مىگردد .
و از آنجا كه نور و سرور با هم متناسباند هر غذايى كه روحى نورانى را توليد مىكند ، مفرّح است و نيز از آنجا كه نفوس و نور متناسب هماند ، نفوس از ظلمات
فرهنگ اصطلاحات آثار شيخ اشراق ( فارسى ) — صفحة 196
مساهمون: سيد محمد خالد غفارى
ص١٩٦