فرهنگ اصطلاحات آثار شيخ اشراق ( فارسى ) — صفحة 181

لازم به توضيح است كه : طبق رأى حكماى مشّاء حواسّ باطنى يا قواى ذهنى انسان ، پنج است : حسّ مشترك ، خيال ، واهمه ، متخيّله و حافظه ( ذاكره ) ؛ بر طبق اين نظريّه ، دماغ انسان هم سه بخش دارد : جلوى ، وسطى و بازپسين ، بخشهاى جلوى و وسطى خود هر كدام به دو قسمت تقسيم مىشوند ، ولى بخش آخرين يك قسمت است و اين پنج قوّه به ترتيب زير در اين پنج قسمت جاى دارند : حسّ مشترك و خيال ، در قسمتهاى اوّل و دوم بخش جلوى ، واهمه و متخيّله ، به ترتيب در قسمتهاى اوّل و دوم بخش وسطى ، و حافظه ( ذاكره ) هم ، به تنهايى در بخش آخرين طرح زير ترسيمى از اين تصوّر است : ( خزانهء حس مشترك ) خيال واهمه متخيّله يا متفكّره حسّ مشترك ذاكره - « حافظه » ( خزانهء واهمه و متخيّله ) . دليل اين حكما ، بر وجود اين قوا و تعداد آنها و نيز جايگاه‌ها و وظايف خاصّ هر يك از آنها ، تجاربى است كه از دقّت در صحّت و سقم انسان و اختلال بعضى از اين قوا در حين ابتلاى بعضى از قسمت‌هاى دماغ به بعضى امراض ، به دست آمده است و از اين طريق ، وجود آنها و جايگاه‌ها و نحوهء عمل هر يك از آنها را حدس زده‌اند . اينجا تذكّر دو نكته ضرورى است : اوّل اينكه : قول اين حكما ، در مورد اين قوا و جايگاه و نحوه عمل و وظايف آنها ، گاهى متشتّت است ، مثلا بعضى از آنها جاى حافظه را قسمت مقدّم دماغ دانسته‌اند « 1 » و بعضى ديگر خيال و متخيّله را يك قوّه به حساب آورده‌اند و . . . دوم اينكه : شيخ اشراق - ره - اگر چه در آثار فارسيش « 2 » بر منهج حكماى مشّاء رفته ، امّا در حكمة الاشراق با اين تقسيم‌بندى و تقسيم وظايف مخالفت كرده است و قواى ذهنى يا حواسّ باطن را منحصر در دو قوّه دانسته : يكى حسّ مشترك و ديگرى قوّه