ذ
ذات :
« . . . الذّات ، فقد تقال و يعنى بها الماهيّة الواقعة فى الأعيان . . . و قد يعنى بالّذات الامر القائم لا فى محل . و مفهوم الذّات و الحقيقة و الماهيّة و العرضيّة ، كلّها اوصاف اعتباريّة . . . » .
( مجموعهء مصنّفات ، ج 1 ؛ مشارع و مطارحات ، صص 362 - 364 به اختصار ) گاهى منظور از ذات ، ماهيّت موجود در عالم عين است ، يعنى همان چيزى است كه به تعبيرى ديگر بدان حقيقت مىگويند ؛ مثلا آنچه از چيستى انسان در ذهن ماست ، ماهيّت ذهنى انسان است و مصاديق اين معناى ذهنى انسان ، در خارج ذهن ، كه افراد انساناند ، نمود انساناند . و گاهى منظور از ذات ، « جوهر » است كه در مقابل عرض قرار دارد ، و ذات بدين معنى ، يعنى چيزى كه قائم به خود است و حالّ در محلّ نيست ، و ذاتى ، منسوب است به ذات به معنى حقيقت ، پس ذاتى شىء چيزى است كه يا كلّ حقيقت شىء است و يا جزئى از حقيقت آن . و ذاتى دو نوع است : ذاتى عامّ و ذاتى خاصّ .
ذاتىّ عامّ و ذاتىّ خاصّ :
« . . . الذّاتى العامّ - الّذى ليس بجزء لذاتىّ عامّ آخر - للحقيقة الكلّيّة الّتى يتغيّر بها جواب « ما هو » يسمى الجنس و الذّاتى الخاصّ بالشّيء سمّوه فصلا . . . » .
( مجموعهء مصنّفات ، ج 2 ؛ حكمة الاشراق ، ص 20 ) پس « ذاتى عامّ » يك حقيقت كلّى ، آن است كه : اولا در جواب « ما هو » ( آن چيست ) مىآيد و با تغيير آن جواب « ماهو » ، هم تغيير مىكند ، بدين معنى كه اگر آن را تغيير داديم ديگر آن جواب ، جواب ما هو نيست ؛ ثانيا ، در اين مرحله - كه تعريف به حدّ است - جزئى از ذاتى عامّ ديگرى نيست . مانند « حيوان » ، در جواب سؤال كسى كه مىپرسد : حقيقت