دلالت تضمن و التزام براى دلالت مطابقه ، صحبت مىشود ، يعنى اينكه هر وقت دلالت تضمن يا التزام بود دلالت مطابقه هم قطعا هست ، امّا عكس آن صادق نيست : « . . . و يلزمهما المطابقة يقينا ، بخلاف العكس ، اى ليس لزومهما للمطابقة متيقّنا . . . » . « 1 » امّا شيخ - ره - جهت عكس قضيّه را مورد بررسى قرار داده و فرموده : با دلالت قصد ، ( مطابقه ) هميشه دلالت التزام ( تطفّل ) هم هست ، زيرا هيچ چيزى نيست كه لازمى نداشته باشد ، امّا ممكن است دلالت تضمّن ( حيطه ) نباشد زيرا شايد معناى موضوع له لفظ ، ساده و بىجزء باشد .
دور محال :
« . . . و دور محال آن باشد كه چيزى موقوف باشد بر آنچه موقوف است بر او . . . » .
( مجموعهء مصنّفات ، ج 3 ؛ پرتونامه ، صص 56 - 57 ) دور محال ، يكى از دستاويزهاى مشهور بحثهاى فلسفى است كه به مقتضاى حال ، در اثبات مطلوب يا ردّ مدّعا از آن استفاده مىشود ، و آن عبارت است از اينكه چيزى در عين حالى كه علّت چيز ديگرى است معلول آن هم باشد ، مثلا
A
، علّت
B
باشد و
B
هم ، در عين اينكه معلول
A
، است علّت آن هم باشد ، كه چنين چيزى دور است و از نظر عقل محال است .
هامش
( 1 ) كتاب البرهان ، ص 19 .