در آنها جست و جو نمايى چه نزديك و چه دور مؤثرى جز نور نمىبينى :
« . . . و لك ان تعلم انّ الحركات كلّها سببها الاوّل امّا نور مجرد كما للبرازخ العلويّة و الإنسان و غيره و امّا الشّعاع الموجب للحرارة المحرّكة ، كما يشاهد من الأبخرة و الأدخنة . . . و الحركة اقرب الى طبيعة الحياة و النّورية . . . فلو لا نور قائم او عارض - فى هذا العالم - ما وقعت حركة اصلا . . . و النّور فيّاض لذاته فعّال لماهيّته لا بجعل جاعل . . . و اذا فتّشت الأشياء لم تجد ما يؤثّر فى القريب و البعيد غير النّور . . . » . « 1 »
اقسام حركت :
« . . . و هر حركتى كه قوّتى اقتضا كند كه به جسم تعلّق دارد ، اگر نتواند بود الّا بر يك نسق ، آن را « طبيعى » خوانند ، همچون حركت سنگ سوى مركز ؛ و اگر تواناى آن باشد آن قوّت را ، كه بر جهات مختلف جنباند آن را ، « ارادتى » خوانند .
و اگر چيزى بيرونى جنباند آن را « قسرى » خوانند همچون جنباندن سنگ سوى بالا » .
( مجموعهء مصنّفات ، ج 3 ؛ پرتونامه ، ص 15 ) گر چه عبارات فوق روشن است ، محض مزيد ايضاح مىگوييم : منظور اين است كه هر متحرّكى نيازمند محرّكى است ، و آن قوّه محرّكه يا در خود جسم است يا در خارج آن ، آنكه در خود جسم است اگر تنها بر يك منوال آن را بجنباند ، حركت حاصل از آن را حركت طبيعى گويند ، و اگر بتواند جسم را به جهات مختلف به حركت در آورد ، آن را ارادى نامند ؛ امّا اگر جنباننده ، خارج از جسم باشد و حركت جسم از او باشد ، آن حركت را حركت قسرى گويند .
حقّ :
« و اعلم انّ الحق قد يعنى به نفس الموجود فى الاعيان و قد يعنى به الموجود الدّائم و قد يعنى به ما يجب وجوده بذاته ، و قد يعنى به ما يستأهل له الشّىء من حيث هو كذا ، و قد يعنى به حال القول او الاعتقاد من حيث مطابقتها للأمر فى نفسه ؛ و للحقّ محامل اخرى » .
( مجموعهء مصنّفات ؛ الواح عمادى ، ص 128 )
هامش
( 1 ) مجموعهء مصنّفات ، ج 2 ؛ حكمة الاشراق ، صص 193 - 196 به اختصار .