« . . . و نور الانوار و الانوار القاهرة لا يحصل منهم شىء بعد ان لم يحصل . . . و كلّ ما سوى نور الانوار لمّا كان منه ، فلا يتوقّف على غيره . . . فانّ نفس الوقت ايضا من الأشياء التّى هى غير نور الانوار ، فلمّا كان نور الانوار و كلّ ما يفرضه « الصّفاتية » « 1 » ، صفة ، دائمة ، فيدوم بدوامه ، ما منه . . . فنور الانوار و الانوار القاهرة ، ظلالها و اضواءها المجرّدة دائمة ، و قد علمت انّ الشّعاع المحسوس هو من النّيّر ، لا النّيّر منه و كلّما يدوم النّيّر الاعظم يدوم الشّعاع ، مع انه منه » . « 2 » و همچنانكه شيخ فرموده ، اگر چه شعاع خورشيد هميشه با خورشيد بوده و خواهد بود امّا هر چه هست از اوست ، و لذا قدمت زمانى اين موجودات موجب برابرى آنها با ذات حق نيست ، زيرا آنها معلولاند و ذات حق ، علّت وجود آنهاست و تقدّم حقيقى همان تقدّم ذاتى علّى است كه منحصرا از آن ذات بارى تعالى است .
فرهنگ اصطلاحات آثار شيخ اشراق ( فارسى ) — صفحة 149
مساهمون: سيد محمد خالد غفارى
ص١٤٩
« . . . بدان كه هر حادثى استدعاى سببى كند حادث ، و همچنين اين سبب براى حدوث ، سببى ديگر خواهد حادث و همچنين بىنهايت برود اسباب حادث بر وجهى كه او را ابتدايى نباشد . . . و چيزى كه تجدّد وى واجب باشد حركت است و حركتى كه هرگز منقطع نشود حركت دورى است كه او مستمرّ باشد و سبب حوادث بود در عالم ما ، و چون كه اوّل - جلّ و علا - منزّه است از تغيّر و تبدّل ، اگر نه حركات افلاك بودى هرگز ، هيچ حادث نبودى در عالم ما » .
( مجموعهء مصنّفات ، ج 3 ؛ هياكل النور ، ص 98 ) گفته شد كه منظور از حادث ، در اينجا ، حوادث عالم اجسام و عناصر است ، كه هم از حيث ذات و هم از حيث زمان حادثاند ، يعنى هم عدم و زمان بر ذات آنها پيشى داشته و هم خود محصول حركت و زماناند .
در هر حال بنا بر رأى حكما ، حوادث عالم ما ، حاصل حركات دورى افلاكاند و حركات دورى افلاك هم ناشى از ارادهء آنهاست ، زيرا بنا بر اين نظريّه ، افلاك زنده و دانا
هامش
( 1 ) منظور از صفاتيّه ، اشاعره و متكلّمين و پيروان آنهاست كه قائل به زايد بودن صفات حق بر ذات حق و قدمت آنها هستند .
( 2 ) مجموعهء مصنّفات ، ج 2 ؛ حكمة الاشراق ، صص 171 - 172 .