بحث « جوهر فرد » مربوط به مبحث « جسم » است كه در اين رساله به تفصيل مطرح شده است و خلاصهء آن اين است كه بعضى از حكما ، جسم را مركب از جواهر فردى مىدانند كه قابل تجزيه به اجزاى ديگر نيستند ؛ و يكى از استدلالهاى آنها اين است كه اگر بنا باشد هر جسمى تا بىنهايت قابل قسمت باشد ، پس بايد فرقى بين كوه و ريگچه نباشد ، زيرا هر دو ، تا بىنهايت قسمت پذيرند ، و هيچ كدام اجزايى بيشتر از ديگرى ندارند .
اگر چه در مبحث جسم ، دلايل ردّ نظريّهء جوهر فرد ، آورده شده است ، براى محظوظ شدن از عبارات نغز و شيرين و شيواى شيخ - رحمه اللّه - بخشهايى از اين استدلالها را كه با كلماتى چون آب روان و شيرهء جان بر زبان فصيح و رساى او رفته است مىآوريم تا اين رساله هر چه بيشتر به اين درهاى ثمين فارسى درى مزيّن شود :
« . . . برهان آنكه ، اين « جوهر فرد » ، محال است ، آن است كه يك جوهر را در ميان دو جوهر تقدير كنيم ، اگر ميانگين حجاب كند يك طرف را از طرف ديگر ، پس هر يكى از كنارين چيزى مالد از ميانگين جز آنكه ديگرى مالد ، و لازم آيد كه منقسم شود ؛ و اگر حجاب نكند يك كنارين را از ديگر ، پس آن هر دو كنارين ، يكديگر را مالند و وجود و عدم ميانگين يكى باشد ، و تداخل لازم آيد و بايد كه حجم صد هزار جوهر بر يكى نيفزايد و در عالم هيچ مقدارى نباشد و اين محال است . . .
و اينكه خصم تشنيع زند كه اگر ريگچه قسمت بىنهايت پذيرد و كوه نيز ، پس كوه و ريگچه برابر باشند ، متوجّه نيست ، زيرا كه ما نمىگوييم كه اين قسمت بىنهايت در اعيان است ، بلكه وهمى است . . . و تواند بود كه دو چيز بىنهايت باشد در عقل ، و يكى از يكى بيشتر باشد ، همچون اعداد عشرات ممكن و مئات ممكن كه عدد عشرات ممكن بيش از اعداد مئات ممكن است از آنكه در هر صدى ، ده ده ، موجود است و با اين همه هر دو را ، عدد ، در وهم بىنهايت است » . « 1 »
جوهر غاسق :
« . . . الشّىء ينقسم الى ما هو نور و ضوء فى حقيقة نفسه و الى ما ليس بنور و ضوء فى حقيقة
هامش
( 1 ) حكمة الاشراق ، صص 8 - 9 .