فرهنگ اصطلاحات آثار شيخ اشراق ( فارسى ) — صفحة 139

انفعالات قواى درونى انسان و مخلوق شعبده‌بازيهاى قوّهء متخيّله مىداند : « متخيّله قوّتى است كه تركيب و تفصيل صور و احكام كند و او جانورى را تصوير كند اندامهاش از يكديگر جدا شده ، و جانورى را از اعضاى جانوران مختلف تركيب كند . . . » . « 1 » « . . . و امّا الصّور الّتى ترى ، فعند المشّائين انّها فى الحسّ المشترك . . . و الجنّ و الغول يأخذونه من صور الحسّ المشترك . . . » . « 2 » امّا در كتاب حكمة الاشراق كه جايگاه آخرين نظريّات اشراقى اوست براى جنّ و غول و شياطين وجود عينى و خارج از ذهن قائل است و موجوديّت آنها را مستقلّ از قواى ذهنى ما مىداند ، امّا معتقد است كه وجود آنها متعلّق به عالم مثال و صورت معلّقه و اشباح مجرّد است . توضيح اينكه شيخ اشراق معتقد به چهار عالم است : 1 . عالم انوار قاهر ( عقول ) 2 . عالم انوار مدبّره ( نفوس ) 3 . عالم برزخ كه خود به برازخ اثيرى و برازخ عنصرى منقسم مىشود 4 . عالم مثال ( عالم صور معلقه و اشباح مجرّده ) ، و جنّ و شياطين را صور و شبح نفوس اشقيا در اين عالم اشباح مجرّده مىداند ، زيرا اين صور معلّقه ، محلّ ثابتى ندارند ، مىتوانند در عالم ما مظاهرى داشته باشند ، و جنّ و شياطين همان مظاهر اين نفوس شقيّه در عالم ما هستند كه به گفته شيخ عدّه زيادى كه قابل تكذيب نيستند در شهرهاى در بند و ميانه آنها را ديده‌اند : « . . . ولى فى نفسى تجارب صحيحة تدلّ على انّ العوالم اربعة : انوار قاهرة ، انوار مدبّرة و برزخيان ، و صور معلّقة ظلمانيّة و مستنيرة ، فيها العذاب للاشقياء ، و من هذه النّفوس و المثل المعلّقة يحصل الجنّ و الشّياطين . . . » . « 3 » و باز در همين كتاب مىفرمايد : « . . . و لما كان الصّياصى المعلّقة ليست فى المرايا و غيرها و ليس لها محلّ ، فيجوز ان يكون لها مظهر من هذا العالم و ربّما تنتقل فى مظاهرها ، و منها يحصل ضرب من الجنّ و الشّياطين . . . » . « 4 »