پنج رساله ( فارسى ) — صفحة 41

وبطريقى ديگر معروض مىشود : لازم بعيد شئ حقيقة لازم آن شئ نيست ، بلكه معلول علتي است كه آن علت نيز در حقيقت معلول واقع گشته است . وامرى كه خداوند سببي باشد تعريفش بدان سبب است ، نه بچيزى ديگر . نهايت امرى [ كه ] سبب نداشته باشد راه عرفان بجانب آن بكلى مسدود است مگر بلوازم آن . بنا برين تحقيق وتدقيق كه معروض گرديد ، اگر در تعريف ماهيّت چيزى از لوازمات بعيده مذكور آيد ، همان تعريف بلوازم بعيده حقيقة تعريف آن ماهيّت نيست ، بلكه تعريف حقيقي اين ماهيّت ذكر كردن لوازم قريبهء اوست كه في نفسه ولذاته مقتضى همان لوازمات است . پس هويت مطلقه كه عبارت از مبدأ أول است ، لازمى كه باو نزديكتر باشد از واجب الوجوديّت نيست ، وبتوسط واجب الوجود [ بودن ] « 1 » مبدئيتشان مر ما عداى خويش [ را ] ملزوم مىشود . ومجموع اين دو امر مندرج در كلمهء « اللّه » است . پس أزين جهت است كه چون بلفظ « هو » أشارت بهويّت مطلقهء بسيطهء محضه فرمودند ، وتعبير بدان هويّت مطلقه بچيزى ديگر ممكن نشد غير از كلمهء « هو » ، لازم گرديد همان هويّت بچيزى از لوازم مشروح آيد . پس بقريب‌ترين لوازمى كه عبارت از آلهيّت جامعه مر لازمين سلبى وايجابي [ را باشد ] تعقيب لفظ هو را نمودند « 2 » ، كه حضرتشان پاك ومنزّه است . ما أعظم شانه واقهر سلطانه . منتهاى حاجاتند ومحل نيل طلبات .