پنج رساله ( فارسى ) — صفحة 40

است ، [ و ] مر أو را مطلقا از مقومات چيزى موجود نيست ، پس شرح نمودن همان هويّت بچيزى ديگر متعذّر ومتعسّر بود . لاجرم در شرح آن بلوازم بپرداختند . بناء على هذا ، تقدير كلام ملك علّام چنين است : هويّت آن است [ كه ] مشروح ومكشوف نگردد ، وأبواب تعريف بدين كه بمقومات باشد بروى مسدود گردد « 1 » . پس در تعريف وتوصيف آن هويّت مطلقه اقتصار بذكر لازم كردند . وآن عبارت از معنيى بود كه در لفظتين اللّه أحد پديد گرديد ، بعلت حصول وحدت وكمال بساطتى كه درك عقول عقلا بكنه حقيقت آن نمىرسد . زيرا پاى اطلاع [ و ] وقوف درين راه لنگ وعرصهء فهم درين مكان تنگ است . ديگرى اينكه همان هويّت مطلقهء مذكوره را لوازمات بسيار وبيشمار است . ووجود اين لوازم بسبيل ترتيب است . زيرا بديهي است كه لوازم في نفسها معلولاتند ، وشئ واحد بسيط من كلّ الوجوه از وى سواي يك چيز حاصل نمىشود ، مگر بسبيل ترتّب ، كه از آن علّت معلول ديگر هم جز بسبيل طول وعرض « 2 » . پس بالضرورة معلولات وملزومات پاره‌اى قريب‌اند وما باقي بعيد . پس تعريف بلازم قريب هويّت مطلقه را كاملتر است از لوازم بعيد . مثلا تعريف انسان بمتعجّب كاملتر است از ضاحك . ومقرر است لازم هر چند قريب‌تر باشد ، تعريف كاملتر است .