هامش
[ 11 ] - مصراع دوّم اشاره است به حديث نبوى ( ص ) كه فرمود : كنت نبيّا و آدم بين الماء و الطّين .
[ 12 ] - اجذم و ابرص : كسانى كه به جذام و برص و پيسى مبتلا باشند .
[ 13 ] - منظور لرزه و تكانى است كه نهضت مقدس اسلام به جهان آن روز وارد آورد .
[ 14 ] - جبل الرحمه : واقع در صحراى عرفات است - عرف طيب : بوى خوش .
[ 15 ] - خوار : صداى گاو كه در مورد گوساله سامرى از آن در قرآن كريم نام برده شده است .
[ 16 ] - اشاره است به اسبهاى داستانى مانند : شبديز خسرو پرويز كه در ناز و نعمت و حراست بسر مىبرد و در يك جولان صد فدائى داشت ، اكنون چنان اسبانى در اختيار افرادى مانند ( جولاه ) قرار گرفته است كه از جهت مساوات اسلامى پرويز را بر آنان برتريى نيست .
[ 17 ] - مشت خاك در اين جا كنايه از حضرت محمد ( ص ) است .
[ 18 ] - عواصم : جمع عاصمه : شهرها و بلدان . انقاض : خرابيها و شكستگىها .
[ 19 ] - دروا : سرگردان و حيران
[ 20 ] - ستان : به پشت افتاده
[ 21 ] - محاكا : حكايت كردن
[ 22 ] - شيخ نجد : كنايه از شيطان است كه در دارالنّدوه قريش حضور يافت تا قريش و كافران سيه دل را به قتل حضرت رسول ( ص ) تشويق كند .
[ 23 ] - حمير : نام طايفهء بزرگى از يمن - غمدان : نام قصرى است در صنعاء يمن - حيره :
پاى تخت ملوك لَخم در عراق كه نعمان بن منذر عيسوى در آن حكومت داشتند - هرّا : آواز مهيب و دهشتناك .
[ 24 ] - عدوى : عداوت و ظلم . - شآمت : شومى و نامباركى
[ 25 ] - مجارا ( مجارات ) : باهم رفتن ، با هم برابرى كردن و سخن گفتن
[ 26 ] - صنعا : نام دو شهر است يكى در شام و ديگرى در يمن .
[ 27 ] - قبا : نام محلى است نزديك يثرب ( - مدينه ) كه رسول اكرم ( ص ) در شرف ورود به مدينه بر بنى عمرو بن عوف نزول فرمود و اساس مسجد ايشان افكند .
[ 28 ] - فرمانبرداريم ، اطاعت مىكنيم .