( كه بموجب مسطورات « فرهنگ آبادىهاى ايران ، حرف واو ص 484 » در 51 درجه و 4 دقيقه طول جغرافيائى ، و 34 درجه و 8 دقيقه عرض جغرافيائى واقع است ) بتيول أبدى او واگذار گرديد و پس از چندى جزء اعضاى مصلحتخانه درآمد و هم وى از اعضاى مجلس فراميسن ( يعنى فراموشخانه ) كه ميرزا ملكم خان ناظم الدوله آن را تشكيل مىداد بود ، بلكه اصلا آن مجلس در خانه او تشكيل مىشد و در آن بطور تياتر اوضاع ناگوار ايران را در آن زمان نمايش مىدادند ، و در سنه 1291 كه اعتضاد السلطنه رياست اداره ترتيب مجالس تنظيمات حسنه را يافت ، بنا بر آنچه در مقدمه قائممقامى ( ص 10 ) نوشته وى مستوفى اول ديوان اعلى و بلقب خانى سرافراز گرديد .
در « المآثر و الآثار : 187 ستون 2 » عنوانى مخصوص براى او منعقد كرده و در آن فرمايد : ميرزا محمد تقى مستوفى كاشانى لسان الملك متخلص بسپهر ، اعتبار و بزرگى اسم و خدمت او بدولت قاجار برهانى مثل « ناسخ التواريخ » دارد و او را بايد از فحول رجال ايران دانست ، در نويسندگى و سخنورى بحرى زخار و سپهرى دوار بود ، ولى سياقت و اسلوب او در مذاق مبارك همايونى ستوده نيست ، چه بر لغات و ألفاظ و عباراتى اشتمال دارد كه فقط در اشعار و أشباهها استعمال مىشود . قصايد و غزليات و غيرها از اشعارش مدون است ، و عظمت تأليفات و آثارش بر ملل عالم مبرهن ، انتهى .
و اينك صورت تأليفات او :
اول كتاب « آئينه جهاننما » مشتمل بر شرح حال معاريف و بزرگان علم و ادب و هنر و تاريخ ، از علما و شعرا و سلاطين و عرفا و قضات و خوشنويسان و مدعيان امامت و مهدويت و غيره . دويم كتاب « أسرار الانوار » در مناقب ائمه اطهار ( صلوات اللّه عليهم ) كه نظم مثنوى بر وزن حديقه حكيم سنائى است .
سيم كتاب « براهين العجم » در قوانين معجم ، در عروض و قافيه و قوانين سخن فارسى نظما و نثرا كه آن را در سنه 1268 بنام ميرزا آقا خان نورى صدر اعظم تأليف كرده . چهارم كتاب « تاريخ قاجاريه » در احوال قاجار و اصل و نسب و اعقاب او و شرح سلطنت آقا محمد خان تا سال تأليف كه 1272 باشد ، و اين كتاب را اغلب جزء مجلدات « ناسخ التواريخ » مىگيرند ، كه جلد قاجاريه ناسخ مىگويند ، چنانكه ما نيز در جلد اول اين كتاب در مقدمه ( فصل 1 ص 13 ) در مقام ذكر اصل و نسب قاجار و قاجاريه تعبير از آن به همين كلمه نمودهايم ، ليكن از قرار
مكارم الآثار در احوال رجال دوره قاجار ( فارسى ) — صفحة 585
مساهمون: ميرزا محمد على ( معلم حبيب آبادى )
ص٥٨٥