بطريق المكشوف و النّوال و حق اليقين ما كان بتحقق الانفصال عن لوث الصلصال و قيل علم اليقين للاولياء و عين اليقين للخواص و حق اليقين ، « 149 » للانبياء ( عليهم السلام ) و ديگر از اصطلاحات اين علم محاضره و مشاهده و مكاشفه است ، « 150 » محاضره حق ارباب تلوين است و هم اهل يقين است و مكاشفه امريست ميان ارباب تلوين و اصحاب تمكين و اهل عين اليقين و ديگر از اصطلاحات اين علم هيبت و انس است و هما يشبهان القبض و البسط و قال الجنيد رحمة اللّه عليه " الانس ارتفاع الحشمة مع وجود الهيبة " و قال رويم ( رح ) " الانس يتوحش عن غيره حتى عن نفسه اى انيس " از دولت هيبت بعضى از انس جاى رسانيدهاند كه ايشان را از خلق چنان وحشت گرفته است كه وجود خود را هم مزاحم خود دانستهاند - آرى يكى از نعمتهاى خالق الجنة و النّار تعالى و تقدس دوزخ است بنا بر آنكه از بيم دوزخ چندين خلق بهشتى مىشوند و حق الهيبة الغشيى و حق الانس الصّحو - ببايد دانست كه يكى از اصطلاحات اين علم لوائح و لوامع و طوالع است ، « 151 » فامّا اللوائح كالبرق يظهر و يستر سريعا و
هامش
( 149 ) يقين در لغت علمى است كه شك به آن نباشد " اليقين فى اللّغة العلم لا شك معه " و نزد عرفاء عبارت است از رويت عيان به قوت ايمان نه بحجت و برهان " و عند الحقيقة روية العيان بقوة الايمان لا بالحجة و البرهان " ( تعريفات ص 280 ) پس علم اليقين درجهء علماء است به حكم استقامتشان بر احكام امور و عين اليقين مقام عارفان است به حكم استعدادشان مر مرگ را و حق اليقين فناگاه دوستان است به حكم اعراضشان از كل موجودات - پس علم اليقين به مجاهدت و عين اليقين بمؤانست و حق اليقين بمشاهدت شود و اين يكى عام است و ديگر خاص و سه ديگر خاص الخاص ( كشف المحجوب كشف حجاب دهم ) .
( 150 ) محاضره عبارت است از حضور دل در شواهد آيات و لطائف عيان و علامت محاضره دوام تفكر باشد اندر رويت آيت ( كشف المحجوب ص 325 ) و مشاهده اطلاق مىشود بر ديدن اشياء بدلائل توحيد و گاهى اطلاق مىشود برويت حق در اشيا ( ابن العربى ر ح - رجوع كنيد به تاريخ تصوف در اسلام ج 1 ص 655 ) و مكاشفه عبارت است از حضور دل در شواهد مشاهدات و علامت مكاشفه دوام تحير در كنه عظمت خداوند است ، در محاضره عارف در افعال متفكّر بود و در مكاشفه عارف در جلال متحيّر بود ( كشف المحجوب ص 325 ) .
( 151 ) لوائح : اثبات مراد با زودى نفى آن - لوامع : اظهار نور بر دل با بقاء فوائد آن - طوالع : طلوع انوار معارف بر دل ( كشف المحجوب ص 333 ) - اين سه كلمات در معنى نزديكاند بيك ديگر و فرق بزرگى بين آنها نيست و عبارتاند از صفات مبتديان اهل سلوك كه رو بترقى مىروند به ترتيب اول لوائح است ، بعد لوامع و بعد طوالع - لوائح مانند برقى است كه بمحض ظهور پنهان مىشود ( ابيات )يا أيها البرق الّذى يلمع * من اىّ اكناف السّماء تسطع-