عبد اللّه بن حرث « الف » و عقيل بن يسار و واثلة بن الاسقع ( رضى اللّه عنهم ) و از بعضى از زنان اصحاب نيز علم گرفته چون عائشه بنت عجوز « 125 » ( رض ) و از بيشتر اصحاب ( علم ) گرفته است امّا او را در فقه نسبت بسوى حماد ( رح ) مىكنند و او از شاگردان ابراهيم بن يزيد ( رح ) و او از شاگردان علقمه ( رح ) و او از شاگردان اسود ( رح ) او از شريح « ب » قاضى ( رح ) گرفته ، ايشان هر دو از عمر فاروق ( رض ) و
هامش
( الف ) عبد اللّه بن حرث بن جزء الزبيدى
( ب ) غح ، عر - شيخ
- الابصار متن رد المختار ج 1 ص 47 مسطور است " و صح ان ابا حنيفه سمع الحديث من سبعة من الصّحابة و ادرك بالسّن نحو عشرين صحابيا يعنى امام ابو حنيفه از هفت كس از صحابه ( رض ) حديث شنيده و زمانهء بيست كس از صحابه را دريافته بود - ولى اكثر محققين متأخرين چون حافظ ذهبى ( رح ) و ابن حجر عسقلانى ( رح ) و حافظ قاسم الحنفى ( رح ) و خطيب بغدادى و محمد طاهر فتنى ( رح ) ( متوفى 986 ه مؤلف مجمع البحار الانوار ) و غيره بريناند كه جمعى از صحابه را ديده يا زمانهء آنان را دريافته ولى درك صحبت و روايت حديث از آنان ثابت نيست - خطيب بغدادى در تاريخ خويش و محمد بن سعد در طبقات گويند كه امام موصوف انس بن مالك ( رض ) را ديدهاند ، ابن حجر عسقلانى ( رح ) گويد كه سواى انس بن مالك تلاقى هيچيك از صحابه ثابت نيست ( جوع كنيد به تبئيض الصحيفة طبع حيدرآباد دكن 1334 ه ص 6 ) پرفسور محمد ابو زهره رقمطراز است " و انا نميل الى ذلك الرّاى و نختاره فنقرر ان ابا حنيفة التقى ببعض الصّحابة الذين امتد بهم العمر الى عصره و لكنّه لم يرو عنهم " يعنى ما اين راى را پسند مىكنيم ، پس اقرار مىكنيم كه ابو حنيفه با بعضى از صحابه كه آنان به لحاظ عمر تا زمانهء ابو حنيفه بقيد حيات بودند ، ملاقات نمود ولى از آنان روايت نكردهاند ( ابو حنيفه ، طبع ثانيه قاهره 1366 ه ص 65 ) علامه انور شاه كشميرى ( رح ) گويد " لم يثبت له غير روبة انس ( فيض البارى طبع قاهره 1357 ه ج 1 ص 202 ) زيراكه امام ابو حنيفه ( رح ) كه در سال 80 هجرى چشم به دنيا گشود ، وقت رحلت صحابهء مذكورهء متن زير نظر كه امام موصوف بزعم بعضى از علماء حنفيون از آنان روايت كرده ، چون جابر بن عبد اللّه متوفى 79 ه ( قبل از ولادت امام موصوف ) و واثله بن الاسقع متوفى 85 يا 86 يا 87 ه و عبد اللّه ابى اوفى متوفى 86 يا 87 يا 88 ه ( آخرين صحابه در كوفه وفات يافتند ) و عبد اللّه بن حرث بن جزء الزّبيدى متوفى 86 ه در مصر ، ( رضى اللّه عنهم ) ، خيلى صغير السّن بود و روايت حديث از آنان براى ابو حنيفه ( رح ) محل نظر است ، نيز هيچيك از تلامذهء اكابر امام ابو حنيفه چون امام ابو يوسف و امام محمد بن حسن و عبد اللّه بن مبارك و عبد الرّزاق ( رحمهم اللّه ) در كتب احاديث كه ايشان نوشتهاند ، هيچ روايتى درينباره نقل نكردهاند ( الخيرات الحسان مؤلفه ابن حجر مكى طبع 1324 ه ص 26 ) .
خلاصهء بحث اينكه امام ابو حنيفه بقول انور شاه كشميرى از روى رويت صحابه تابعىاند و از روى روايت حديث تبع تابعى " انّه تابعىّ روية و تبع تابعىّ رواية " ( فيض البارى ج 1 ص 202 .
( 125 ) عائشه بنت عجرد ( رض ) : علامه ذهبى و ابن حجر عسقلانى هر دو بريناند كه وى صحبت رسول صلى اللّه عليه و آله و سلم را نيافته است ( رد المختار ج 1 ص 49 ) ، همچنين علامه ابن اثير وى را از تابعين شمرده است ( أسد الغابة طبع تهران ج 5 احوال عائشه بنت عجرد رضى اللّه عنها ) .