حاضر ؛ و بر آخرين مقامش آگاهى ندارد - چون هنوز هم شوق مىورزد - برعكس آنكه از روى علم محقق شهودى مىداند كه خود آينهء تمامنما و بر صورت مرتبه است و تمام احكام مرتبه را فراگير است ، و يا اينكه آگاهى بر عين ثابت خودش يافته و تمام لوازم وجودى خودش را تا پايان كارش مشاهده كرده است ، يعنى آنچه كه بر او از حيث نسبت كلى استقرار مىيابد ، چون هيچ استقرارى جز به اين حيثيّت وجود ندارد ، براى اينكه جزئيات را نهايت و پايانى نيست ، در اين حال براى او شوقى به مطلبى مخصوص اصلا باقى نمىماند ؛ جز آنكه مشاهده مىكند از احوالى كه در آينده بدانها تلبّس و آميزش پيدا مىكند شوق و حرص است به مطلبى كه آن ( حرص و شوق به مطلب ) از روى علم و شهود به آن و به نتيجهء آن مىباشد ، و يا اينكه آن را به واسطهء آگاهى دادنهاى الهى - با واسطه و يا بىواسطه - از روى تحقيق مىداند و شوق مىورزد ، پس او برعكس ديگر شوق ورزان گويى از اين مرحله دور است ، و ما گفتيم كه او را شوقى به مطلبى مخصوص باقى نمىماند و مقيد به مخصوصش كرديم ، اين براى آن است كه او و كاملان را سزد كه به واسطهء فقر ذاتى شوق مجملى كه تعلق به مطلبى مخصوص ندارد بورزند ، چنان كه فرمود ( ص : ) آيا بنده شكر گذارى نباشم ؟
316 / 5 سپس ( گوييم : ) بدان كه معرفت عارف به اين رازى كه خود پايان كارش و مقدار نصيبش از وجود و مرتبهاش نزد حق است ممكن است بدون واسطه - و بلكه شهودى - و يا به آگاهى دادن الهى - با واسطه و يا بىواسطه - باشد ، و اين يا موهوب و عطايى است - مانند خبر آوردن فرشته و يا كسى كه بر او اعتماد است - و يا از راه كسب به واسطهء سلوك و رياضت است .
317 / 5 اگر گويى : آن چيزى كه بدون واسطه است آيا كسب در آن راهى دارد و يا نفى واسطه كردن منافى كسب است ؟
318 / 5 گوييم : گاهى كسب در آن راه دارد و منافى نفى واسطه نيست ، و اين نسبت به برخى از مردم از طالبان سالك به باب ( حضرت حق ) است كه راه كسبشان در رسيدن به باب - كه آمادهساز فيض حق است - بدون واسطه است - نه در وارد شدن و فتح و شهود بر عين ثابتش - چون تمام اينها پس از اين در معرفت عارف نابود است .
مصباح الأنس ( پيوند استدلال و شهود در كشف اسرار وجود صدرالدين قونوى ) ( فارسى ) — صفحة 758
مساهمون: محمد بن حمزة الفناري ( ابن الفناري )
ص٧٥٨