و سپس آنچه بدان تلبّس پيدا مىكند از ( مراتب ) احوال ( و يا زمينهساز احوال ) شمرده مىشود ، پس هر كدام آنها زمينهساز بعدى است ، چنان كه خداوند مىفرمايد :
لَتَرْكَبُنَّ طَبَقاً عَنْ طَبَقٍ
، يعنى :
شما حالى از پى حال ديگر خواهيد داشت ( 19 - انشقاق ) يعنى حالى كه از حال پيشين تولّد مىيابد ، اينها استعدادهاى جزئى وجودى است . اما كلىاى كه قبول وجود اول بدان است وجودى نيست ، بلكه آن حالتى غيبى براى عين ثابتى است كه عبارت از صورتى علمى و نسبتى تعيّنى در علم حق تعالى مىباشد كه در ذات خودش وجودى ندارد تا چه رسد به حالش ؟
304 / 5 و بيان معرفت فرق بين دو حاصل به واسطهء دو استعداد از راه استدلال از اثر حاصل ؛ اين است كه به تمام حاصل خودت بنگرى ، اگر حكمش بوجهى تعلق گرفت كه امكان زوالش در وقت و يا حال و يا موطن و يا نشأهء معيّنى هست ، متعلق آن استعداد جزئى مجعول است ، و گرنه متعلقش استعداد كلى غيبى است .
ضابطه و قاعدهء ديگر
305 / 5 هرچه كه حصولش برايت موقوف بر امرى وجودى جزئى ؛ غير وجود مطلق است ؛ آن مجعول است و به واسطهء استعداد جزئى مقبول مىباشد و آنچه كه نيست ( مقبول ) نيست ، اين را در خودت و در آنچه از تو خارج شده و در آنچه براى تو و براى غير تو در آن اثر ظاهر و يا باطن است اعتبار كن .
306 / 5 حال گوييم : تنوع ( گوناگونى ) و اختلاف در اينباره بازگشت به تناسب و يا تنافر ( رميدگى ) بين اشياء دارد كه ناشى از غلبهء حكم اتحاد و يا حكم امتياز مىباشد .
307 / 5 در نفحات گويد : غلبهء احكام امتياز بر احكام اتحاد يا از حيث كثرت عددى و برتريش بر كثرت ( احكام ) اتحاد است و يا از حيث اصالت احكام و كلّى بودن آنها است كه سرّ تضاد و جهل و افتراق و مباينت آشكار مىشود ، و گاهى هم كار برعكس است ؛ يعنى حكم مناسبت قوى شده و محبت واقع مىگردد و سلطنت علم و پيوستگى و اجتماع و امثال اينها ظاهر مىشود . اين سخن حضرت شيخ قدس سره بود .