پنجگانه هم دو مجراست ، براى چشيدن دهان و فرج است و براى بساويدن و لمس كردن دو دست ، و بقيه نيز روشن است .
242 / 5 همانگونه كه خورشيد و ماه يك خانه دارند ، عاقله هم يك خانه دارد كه ميان مغز قرار دارد ، مانند وسط قرار داشتن خورشيد در افلاك ، و خانهء ناطقه ( قمر ) زبان است .
243 / 5 و همانند جوزهرين « 1 » تندرستى و بيمارى است كه ذات آن دو ادراك نمىشود و اثرشان مشاهده مىشود ، از اين روى بيشتر آثار آن دو در مغز و قلب مانند آثار جوزهرين است در خورشيد و ماه به واسطهء خسوف و كسوف ، لذا سلامتى و مرض آن دو در ديگر اعضا سرايت مىكند ، مانند سريان حال خورشيد و ماه در ديگر ستارگان .
244 / 5 و نظاير حدود و وجوه و دريجان و بهرات « 1 » و اثنى عشريات و درج و دقايق ؛ ديگر اعضا از اعصاب و رگها و مفاصل و رودهها و غير اينها مىباشند .
245 / 5 و همانند اركان ( باد و خاك و آتش و آب ) اخلاط ( صفرا و سودا و بلغم و خون ) مىباشند ، و در اعضا ؛ سر مانند آتش است و سينه مانند هوا و شكم همانند آب و پايين مانند خاك ؛ سپس ( گوييم : ) بدن مانند زمين است و استخوانها مانند كوهها و شكم مانند دريا و رگها مانند رودها و مغز مانند معدن و مو مانند گياه و جلو مانند مشرق و عقب مانند مغرب و راست مانند جنوب و چپ مانند شمال ، و نفسها مانند بادها و صدا مانند رعد و قهقهه مانند صاعقه و گريه مانند باران و اندوه مانند سياهى شب و خواب مانند مرگ و بيدارى مانند حيات و كودكى چون بهار و جوانى چون تابستان و پيرى چون پائيز و سالخوردگى چون زمستان ، و حركت مانند گردش ستارگان است و حضور مانند طلوع و غيبت مانند غروب و استقامت كارهايش مانند استقامت ستارگان است و توقف مانند رجوع و جاه و رفعت مقام مانند شرف و اوج است و عكس آن مانند هبوط ( فرو افتادن ) است ، و غربت مانند و بال است و اجتماعات و افتراقات مانند اتصالات و انفصالات « 3 »
هامش
( 1 ) - اين اصطلاحات و تمام معانى آنها در كتب نجومى به ويژه در سى فصل خواجه نصير و ديگر كتب معرفت تقويم و غيره بيان شده كه بايد به آنها مراجعه كرد . م
( 3 ) - تمام اين اصطلاحات از استقامت و رجوع و شرف و و بال و هبوط و اوج و حضيض و غربت و اجتماع و افتراق و اتصال و انفصال نجومى است و امير و وزير و كاتب و لاهى و جندى و قاضى و دهقان و ديگر اينها از احكام نجوم است . م