35 / 5 و خواهد دانست كه آيا استقلال براى يكى از دو طرف الهى و انسانى از حيث وجود و يا تعيّن و يا ارتباط حاصل است و يا آنكه استقلال مطلقا براى هر دو طرف ممتنع و محال است ؟ و يا آنكه در بعضى از امور سهگانه ؛ غير بعضى ديگر محال و ممتنع است ؟ و چه چيزى از عالم در انسان - از جهت معنى - هست كه به ذات خودش قائم است و در آنچه از او - از حيث صورت - خارج شده ( يعنى از قوه به فعل رسيده ) به ذات خود قائم است و يا برعكس مىباشد ، يعنى كدام چيز است كه معنا خارج شوندهء از او است و در او صورت است .
36 / 5 و خواهد دانست كه اجناس عالم - از بالا و پائين و پس از شناخت آنها - منحصر در چه شمارى است ، و آيا آنها همان مقولات دهگانهاند كه اهل نظر قايل بدانهايند يا غير اينهايند ؟
37 / 5 و خواهد دانست كه اجناس عالم چگونه بعضى در بعض ديگر اثر مىگذارند .
38 / 5 و خواهد دانست كه چگونه تمام اجناس در انسان - در حالى كه انسان از حيث حال و مرتبه در آنها اثر مىگذارد - اثر مىگذارند .
39 / 5 و خواهد دانست كه پس از اين چگونه در اجناس عالم به ذات و فعل ارادى و حالى اثر مىگذارد ؛ و خواهد دانست كه چگونگى شناخت مقابلهء دو نسخهء انسان و عالم - به واسطهء ذوق ( و مكاشفه ) - به چه كيفيت است و اول بودن مراتب در عالم - از حيث صورت و معنى و يا رتبه و روح و جسم - چه هست و اول بودن مرتبه به سبب ايجاد در انسان و عالم - و همينطور آخر بودن در آن دو - چيست ؟ و فرق بين حقايق اثرگذار و اثرپذير - از حيث اثر - چه مىباشد « 1 » ؟
40 / 5 سپس گوييم : و چون طالب دانست كه انسان مجموع حقايق عالم تفصيلى - بالا و پائين آن - مىباشد ، يعنى انسان صورت جمعيّت قرآنى بوده و عالم صورت تفصيلى فرقانى آن است ، و آن حقيقت جمعيت محمدى - يعنى كمالى انسانى - مىباشد ؛ ( چون اين را دانست ) مقابلهء دو نسخه را به ذوق اول كه گفته شد خواهد دانست ، براى اينكه تمام اشيا عين آن
هامش
( 1 ) - تا اينجا طرح هفده سئوال بود كه خود در تحت هفده عنوان آنها را بطور مشروح بيان مىسازد و شارح هم تبيين مىكند . م .