موجودى جز حق در آنها نيست ؛ و تعدّد در اسماء او است ، و اين نظر محقق است كه بر عارف بلندى دارد .
44 / 5 و چون به يكى از اين دو وجه مشاهده كرد كه اشياء اسماء الهىاند و در حقيقت عين حقاند ، مشاهده خواهد كرد كه خودش و عالم عين حقاند - براى بقاى آنچه باقى مىماند و فناى آنچه فانى مىشود - لذا مشاهده مىكند كه ظاهر ؛ به هر دو ظهور تفصيلى و اجمالى احدى ؛ حقيقت جامع محمدى است ، و اين راز مماثلت و مضاهات ( همانندى ) و مقابلهء دو نسخه ( عالم و انسان ) است ، و رازهاى ديگرى را خواهد دانست كه در شرح جوابها - با خواست خدا - روشن خواهد شد .
45 / 5 سپس گوييم : وقتى براى انسان بيناى سراپا شوق اين آگاهى بر حقيقت و علمش - به ذوق درست و كشف روشن - حاصل آمد ؛ هيچ امكان شك و شبههاى - چنانكه در علم نظرى حاصل است - برايش باقى نمىماند و به اندازهء آنچه كه استعدادش از كمالى كه شايستگى آن را دارد اقتضا مىكند و تحصيلش براى او به حكم : عمل كنيد زيرا هركس براى انجام مقصودى كه به جهت آن آفريده شده داراى توانايى است ، آسان شده تحقق مىيابد ، خواه تحصيل آن به وجه كلى باشد و يا به وجه تفصيلى - ولى موقت - براى اينكه تحصيل هميشگى و جاودان در ممكن محال است ؛ و اين كمال علمى او است - اگرچه نسبى باشد - و از كمال علمى او آن است كه حضورش در تمام احوالش و يا بيشتر از آن بر وى غالب مىباشد ، به ويژه اوايل و اواخر آنها ؛ به گونهاى كه بيانش در سرّ حضور گفته آمد ؛ و آن عبارت از استجلاى معلوم است و آنچه كه بدان علم از احكام و اوصاف رنگ مىگيرد ، با اين همه مراعات كنندهء خواطر اوّلين مىگردد ، و براى هر يك اولى در آخر و آخرى در اول است كه هر يك از آن دو را به ديگرى الحاق مىكند و ضابطه آنچه كه بين آن دو است مىباشد ، و نيز داناى به احكام خواطر است كه آنها ربانى هستند و يا ملكى و يا نفسانى و يا شيطانى - با ميزان درست و دقيق - كه به اقتضاى هر يك از آن دو از روى آوردن و روى برگردانيدن عمل مىكند و حق هر صاحب حقى را به تمامه مىدهد ، و به واسطهء ميزان الهى قرآنى ظاهر و شريعت را ، و به ميزان ايمانى و احسانى باطن و حقيقت و كشف را مىرساند ، و اين انسان كامل و بيناى به
مصباح الأنس ( پيوند استدلال و شهود در كشف اسرار وجود صدرالدين قونوى ) ( فارسى ) — صفحة 668
مساهمون: محمد بن حمزة الفناري ( ابن الفناري )
ص٦٦٨