هيچ چيزى را نمىكند ، زيرا حق تعالى از آن حيث ( احديت ) بىنياز از جهانيان است و مناسبت با هيچ چيزى ندارد ، و مسلم است كه هيچ ايجاد و اثرى بدون ارتباط نمىباشد ، و هيچ ارتباطى جز با مناسبت وجود ندارد ، و مناسبت از جهت تضايف كه بين « الاه » و مألوه ثابت است پديد مىآيد .
1127 / 4 و چون اين ثابت شد پس تكليف داراى دو اصل است : يكى ايجاب ذاتى الهى از او بر او - پيش از آنكه غير را عينى ظاهر شود - و زبانش :
كَتَبَ عَلى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ
، يعنى :
رحمت را بر خويش مقرر داشته ( 12 - انعام ) و :
حَقَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ
، يعنى : كلمهء عذاب پروردگارت محقق گشت ( 6 - غافر ) و امثال اين دو مىباشد ، و ديگرى اينكه : تجلى وجودى داراى اطلاق تام از قيدهاى امكانى مىباشد ؛ و از حيث نقش گذاريش در آنها ؛ اوصاف مختلف به آن اضافه شده و مقيد به قيدهاى لازم گرديد - يعنى به واسطه محال بودن تعقل آن ( تجلى وجودى ) مجرد و بدون آنها ( يعنى اوصاف مختلف ) - و در آخر منتهى به يك قيد - كه قيد امكان است - مىشود ، از اين روى حكمت عادل و حكم مرتبهء جامع كامل اقتضاى ظهور سرّ مجازات را - به واسطهء سرّ مناسبت مذكور - كرد و در نتيجه تكليف الهى براى تمام بندگان ظاهر گشت - و هرچه كه غير او است بنده است - و قيود امرى و احكام شرعى - در مقابل آنچه از تقيدات عينى امكانى كه به حسب آنچه موطن و زمان و نشأه و احوال آن را اقتضا مىكند عارض بر وجود شده - تعين يافت ، و به واسطهء اين تعين امكانى نسبت به غيب ذات ؛ راز ارتباط حق با انسان و انسان با حق آشكار مىشود .
1128 / 4 و احكام تكليف به واسطه كمى و زيادى و به سبب دوام داشتن و نداشتن - به حسب قيدهايى كه به وجود مضاف و منسوب است - تفاوت پيدا مىكند ، پس هركس آينهء عين ثابتش به اعتدال نزديكتر باشد و از جهت صفات و احكام متناسب بوده و نشانهاش اين كه در مظهر ؛ حكمى كه مخالف آنچه « امر » در ذات خود براى ذات خود اقتضا كرده ظاهر نمىشود ( اين آينه ) از جهت تكليف كمترين مجالى و از حيث استحقاق و سزاوارى تمامترين مجالى براى مغفرت و آمرزش بزرگى است كه بيشتر محققان آن را نمىدانند و از جهت بيرون آمدن از احكام تقييدى - جز قيد امكان - تندترين و سريعترين آنها است ، مانند پيغمبر