تجلى الهى به حقايق آنها نشده بود ؛ اقتضاى عدم داشتند و تحقيقش پيش از اين گذشت ، در حالى كه ممكنات را از توجه تجلى الهى احدى او حصول و نتيجهاى است كه از آن تعبير به اقتران مىشود ؛ و آن نسبتى عدمى و غير محقق است ، و قول به اينكه در وجود نه باطلى هست و نه مجازى ؛ بر اين اساس است كه تعين حاصل شده ؛ حالى از احوال ذات حق ؛ و حكمى از احكام اسم « ظاهر » او است كه ( آن حكم ) انتساب به وجود دارد و وجود در هرجا - به حسب قابليت آنجا - انتساب بدان پيدا مىكند ، و موجوديت به معنى اين انتساب ؛ حقيقتا صادق است ، نه مجاز است و نه باطل - اگرچه در ذات خود نسبتى غير محقق در خارج است - .
943 / 4 و در قواعد عقلى ثابت شده كه : صدق حمل خارجى و تحقق آن مقتضى تحقق مبداء محمول در خارج نيست ، پس موجوديت به اين معنى و نسبتش بهر حقيقتى كه در خارج تعين مىپذيرد و ظاهر مىشود دو حقيقت است ، و حقيقت بودن چيزى غير محقق بودن آن است ، پس بين آن دو ( موجوديت و نسبتش بهر حقيقت ) موافقت حاصل شد و تحقيق به هم رسيد ، جز آنكه حضرت شيخ قدس سره در نفحات - پس از اشاره به آنچه ما بيان داشتيم - گفته : اگرچه مشهد اين بنده و مشربش در اين وقت اين است كه : هيچ حقيقتى در وجود نيست تا آنكه در مقابل آن مطلقا مجازى تعقل شود ، و اين حكم چه جزئى و چه كلى را شامل است ، پس جز نسبت و اضافه نمىباشد ، و چون آن ( حقيقت ) را در خور ادراكش ادراك كردى ، خواهى يافت كه آن حالات صاحب كار و اوصاف او است ، و تفاصيل در علم - چه از جهت عقل و چه از نظر كشف - به موجب اسم و رسم - از حيث ذات و وصف - است نه جز آن .
و آن سوى اين ( چيزى هست كه ) اشاره نمىكنم چون آن * رازى است كه زبان گويا از آن گنگ است
امرى است به او و براى او و از او كه اعيان ما * تعين مىپذيرد و وجود او به لباس درآمده است
944 / 4 سپس گويد : با اينكه اعيان ما نيز چيزى زايد بر احوال ذات عارى از اوصاف نيست كه در هر حالى از حالاتش به حسب آن - از حيث تعين آن حال - و يا امتيازش به واسطه تعيّن و تعينش براى صاحب حال - از اطلاقش - تعين مىيابد . اين سخن حضرت شيخ قدس سره بود .