هفت خوشه بروياند و در هر خوشهاى صد دانه باشد و خدا براى هركه خواهد دو برابر مىكند كه خداوند وسعت بخش و دانا است ( 261 - بقره ) و مردمان در آغاز درجه يازدهم جوزا وارد بهشت و دوزخ مىشوند و هر دستهاى در سراى خودش استقرار مىيابد و در آتش ؛ هيچ كس باقى نمىماند جز اين كه به شفاعت و يا عنايت الهى بيرون مىآيد و مرگ بين بهشت و دوزخ كشته مىگردد و به امر الهى كه خدا در حركات فلك دورترين به وديعه گذارده تكوين در بهشت - به همان وجهى كه نشأهء جهان آخرت ايجاب مىكند - واقع مىشود ، براى اين كه حكم در قوابل هميشگى است ، زيرا حرارت يكى است و آثار آن به حسب قوابل مختلف است ، و همينطور حكم دوزخيان به حسب آن چيزى است كه خداوند در حركات فلك اقصى ( دورترين ) و در ستارگان ثابت و در گردش ستارگان هفتگانه كه نورشان محو است و ثواقب نيستند به وديعه گذارده است ، و حكم در دوزخ برعكس حكم در بهشت است ، بلكه نزديك به حكم دنيا است ، پس نه عذاب خالص است و نه نعيم خالص ، لذا خداوند فرمود :
لا يَمُوتُ فِيها وَ لا يَحْيى
، يعنى : در آن نه بميرند و نه زندگى كنند ( 13 - اعلى ) اين سخن او - رضى الله عنه - بود .
905 / 4 حال گويم : مفهوم از اين سخن شيخ در فتوحات همان است كه پيش از اين از كتاب عقلة المستوفز او نقل كرديم كه : اولين حركت عرش به زمان ؛ به وسيله فرشته ميزان است و به دستش كليد خلق تغييرات و زمانى است كه خداوند در آسمانها و زمين آفريده ، دانسته مىشود كه آغاز عمر عالم از آن است ، و چون در آن نقل مدت توليت هر فرشتهاى از فرشتگان برجها را معيّن كرده ، اگر اين مدتها را از اول برج ميزان تا اول برج سرطان - كه در آن حكم كرده كليد خلق دنيا به دست او است - حساب كنيم به پنجاه و چهار هزار سال مىرسد - همانگونه كه حضرت شيخ قدس سره در اينجا مشخص كرده - و چون مدت سرطان را كه در آن دنيا را خلق كرده و آن نه هزار سال است بدان اضافه كنيم به اول اسد مىرسد كه در آن حكم كرده كليد خلق آخرت شصت و سه هزار سال به دست او است - همچنان كه معيّن كرده - و چون مدتى را كه در آن آخرت را آفريده - يعنى هشت هزار سال - بدان اضافه كنيم مىرسد به اول سنبله كه در آن حكم كرده : وى را به اجسام انسانى اختصاص است .