است ، و اين افلاك چهارگانه اگرچه از طبيعت احديت جمعى پديد آمدهاند ، ولى حكم طبيعت در آنها ظاهر شده است ؛ ظهورى تركيبى و وحدانى كه بخش بر چهار مىشود - هم چنان كه در عناصر تفصيل دارد - لذا بخشهايى سهگانه قرار داده شد كه براى هر سهاى اين چهار هست ، و در اين ظهور سهبخشى و چهاربخشى اصلى هست ، و چون سه در چهار ضرب شود ؛ مجموع دوازده مىشود .
617 / 4 و در اين فلك انفاس رحمانى ارواحى را براى ستارگان ثابت ظاهر ساخت ، چون در آنها مزاجهاى شريف جوهرى حصول پيدا كرد كه پذيراى تابناكى به نور تجلى نفسى رحمانى هستند ، و در آنها ارواح ستارگان ؛ اجرام و اجسامى نورى را تعيّن بخشيد كه جامع تمام طبايع شگفت و عجيباند ، و در آن موجودات به گونهاى وجود مىيابند كه هيچ فساد و تباهى را نمىپذيرند . تا اينجا سخن جندى بود .
618 / 4 و اما سخن شارح فرغانى اينگونه است كه : طبيعت به حكم محل خودش كه عالم مثال است ؛ چون انبساطى تام و وحدانى يافت و به نزديكترين صورت به وحدت و بساطت - يعنى شكل دايرهاى - صورت پيدا كرد ، بارى تعالى برايش صورتى دايرهوار كه عبارت از عرش است و محيط به تمام عالم صور ؛ معيّن ساخت ، چون اين وجود هبائى مظهر وجه چهارم از لوح است ، و براى اين وجه سه حكم است :
619 / 4 نخستين حكم نزول و فرود آمدن به پائينترين مرتبهء حسّ است كه بدان درازا - در جسم - ثابت مىشود .
620 / 4 دومين حكم تفصيل و تركيب صورى است كه بدان پهنا - در جسم - ظاهر مىشود .
621 / 4 و سومين حكم تدبير است براى بقاى اين صور مفصّل و دوام آنها ؛ كه بدان ژرفايى در جسم تحقق مىيابد .
622 / 4 برخى از مكاشفان صورت عرش را بر شكل مثلثى مشاهده كردند ، و براى تعيّنش از عين اركان طبيعى برخى از آنان بر شكل مربع مشاهدهاش كردهاند ، و به واسطهء تحققش از بين اين اركان چهارگانه در اين معانى سهگانه ؛ صورت عرش بر دوازده بخش فرض شده - نه محسوس - تقسيم شده است .
مصباح الأنس ( پيوند استدلال و شهود در كشف اسرار وجود صدرالدين قونوى ) ( فارسى ) — صفحة 491
مساهمون: محمد بن حمزة الفناري ( ابن الفناري )
ص٤٩١