بدان دستور دارد - نه مطلقا - بلكه از حيث حضور در آن با دستور دهنده ، او مرد است ، و اگر بالا برود ؛ بطورى كه با عملش هدفى جز حق نداشته باشد ؛ در مردى كامل است ، و اگر باز هم بالاتر رود به گونهاى كه هيچ كار و چيزى را جز به حق انجام ندهد - چنانكه در قرب نوافل است - در معرفت و مردى كامل است ، و اگر با همهء اينها حضورش را با حق تعالى در فعلش بيفزايد - بطورى كه شهود و عمل و اضافه به حق تعالى نسبت داده شود نه به خودش - او بندهء خالص شده است ، و اگر احكام اين مقام و آنچه كه پيش از اين بود بر وى ظاهر شود ؛ يعنى مقام « فبى يسمع « 1 » - به من مىشنود » ، و مقيد نه به چيزى از آنها و نه به مجموع آنها نباشد ؛ با سريان حكم شهودى احدى او در هر مرتبه و نسبتى غير ثبات بر امرى كه ياريش كند ؛ بلكه در فراخى خودش در هر وصفى و حكمى از علمى درست ؛ به آنچه كه بدان اتصاف دارد و به آن چه كه در هر وقتى و حالى - بدون غفلت و پوشيدگى - از آن بيرون است ثابت باشد ؛ او در بندگى و عبوديت و خلافت و احاطه و اطلاق كامل است . خداوند ما و ديگر برادران را به اين مقام تحقق و ثبوت بخشد . اين سخن حضرت شيخ قدس سره بود .
574 / 4 از اين جهت در تفسير در جاى ديگرى گفته : مرتبهء « كنت سمعه و بصره - من گوش و چشم او مىشوم » آغاز مقام ولايت است و پس از آن خصوصيات ولايت است كه آن را نهايتى نيست ، بلكه بين مرتبهء « كنت سمعه و بصره » و بين مرتبهء كمال كه اختصاص به احديت جمع دارد مراتب فراوان از مراتب ولايات عامّه و خاصّه و نبوّات عامّه و خاصّه وجود دارد ، و خلافات نيز همينگونه است ، و مرتبهء كمال بالاى همه است ، حال گمانت به درجات اكمليّت كه آن سوى كمال است چيست ؟ و آنچه كه بعد استخلاف حق ( يعنى استخلاف بنده مر حق را ) و استهلاك در او از جهت عين و بقاى به او از جهت حكم - با جمع بين دو صفت تمحّض و تشكيك ( خالص و ناخالص ) - است ؛ هيچكس را دست آورد ديگرى نيست ، و هر كس كه به كمال تحقق يافت بر تمام مقامات و احوال بالا رفته است . و السلام .
575 / 4 و در جاى ديگر تفسير گفته : و پايان تمام اينها پس از تحقق به اين كمال ؛
هامش
( 1 ) - حديث قرب نوافل . . . فبى يسمع و بىيبصر و بىيبطش . . . يعنى : به من مىشنود و به من مىبيند و به من مىدهد و مىگيرد . . . تا آخر حديث . م