اعتبار مىكنند ، در حالى كه حقيقت جز اين را كه او ، يكتاى يگانهء ظاهر باطن واحد كثير باشد ؛ نمىپذيرد ، و آن همان وجود واحد حق است و اوصاف ؛ نسبتها است .
566 / 4 پس هركس كه نعمتهاى و اصل را از راه عين ثابتش - از آن جهت كه اين عين ثابت عين حق است - مشاهده كند ؛ احديّت وجود را آنگونه كه در نفس الامر و واقع است مشاهده كرده است ، و نيز تمام نعمتها را از جانب خدا مشاهده كرده و همگى را يك چيز مشاهده مىكند ، اين عين صفاى خلاصهء خاصّهء خاص است ، چون عامّه توحيد را داراى سى و شش مقام كلى مىدانند ، همچنان كه قرآن در مواضعى كه بيان لا إله الا الله آمده بدان گويا است .
567 / 4 و اما خاصّه وحدت را مشاهده مىكنند و در آن كثرت يكى كننده و يكى شده و يكى كردن - جز عقلى - وجود ندارد .
568 / 4 و اما خاصّهء خاص وحدت را در كثرت مشاهده مىكنند و غير بودنى بين آن دو نمىبينند .
569 / 4 و خلاصهء خاصهء خاص كثرت را در وحدت مشاهده مىكنند .
570 / 4 و صفاى خلاصهء خاصهء خاص بين دو شهود جمع مىكنند ، و اينان در اين شهود جمعى بر طبقاتى چنداند :
571 / 4 كاملى است كه داراى مقام جمع است . كاملتر از او از جهت شهود كسى است كه كثرت را در وحدت عين آن ، و وحدت را در كثرت عين آن - شهودى جمعى و احدى - مشاهده مىكند ، و مشاهده مىكنند كه عين احديت ؛ جامع بين دو شهود - در شاهد و مشهود - است .
572 / 4 و كاملتر از او كسى است كه عين جامع را از وحدت و كثرت و جمع بين آن دو ؛ مطلق مشاهده مىكند ، و اينان همان برگزيده و صفوهء صفاى خلاصهء خاصهء خاصاند .
خداوند ما و ترا از اينان قرار دهد كه همو دانا و آگاه است .
573 / 4 تمام اينها به حسب شهود است ، اما به حسب عملى كه بنده آن را عمل مىكند ؛ حضرت شيخ قدس سره در بيان مراتب آن در تفسير گفته : اگر با عملش هدفى جز حق داشته باشد از مزدوران است - نه بندگان - و اگر از آن جهت انجام دهد كه چون عمل نيك است و يا
مصباح الأنس ( پيوند استدلال و شهود در كشف اسرار وجود صدرالدين قونوى ) ( فارسى ) — صفحة 477
مساهمون: محمد بن حمزة الفناري ( ابن الفناري )
ص٤٧٧